«گوشت گیاهی» در کشتزارهای افغانستان؛ چرا سویابین هنوز به دسترخوان مردم راه نیافته است؟

در حالی که افغانستان با یکی از شدیدترین بحران‌های سوءتغذیه در جهان روبه‌رو است، محصولی سرشار از پروتین در دست‌کم ۱۸ ولایت این کشور کشت می‌شود که هنوز بسیاری از افغان‌ها آن را نمی‌شناسند: سویابین.

به مناسبت نخستین سالگرد برنامه رادیویی «دهقان» در رادیو بی‌بی‌سی که در چهارم عقرب ۱۴۰۴ آغاز به کار کرد، این بار با همان نگاه «چاره چیست؟» به سراغ یکی از یافته‌های این برنامه در کشتزارهای افغانستان رفته‌ایم؛ سویا، دانه‌ای سرشار از پروتین که ظرفیت آن برای کمک به کاهش بحران سوءتغذیه، هنوز آن‌گونه که باید شناخته نشده است.

سویابین در افغانستان تا امروز بیشتر به عنوان خوراک پرندگان و مواشی استفاده می‌شود. اما کمتر کسی می‌داند که این دانه، یکی از مهم‌ترین منابع پروتین گیاهی در جهان به شمار می‌رود و از آن برای تهیه مواد غذایی گوناگون برای انسان، از روغن و آرد گرفته تا شیر سویا و غذاهای پروتینی استفاده می‌شود.

آیا این محصول می‌تواند بخشی از راه مقابله با سوءتغذیه و کمبود پروتین باشد؟

برنامه «دهقان» رادیو بی‌بی‌سی در ماه سرطان ۱۴۰۵ خورشیدی به کشت‌زارهای سویابین در قریه وکیل‌آباد ولایت لغمان رفت؛ جایی که دهقانان می‌گویند از ده سال پیش این گیاه را می‌کارند.

بوته‌های سویابین در کشتزارها قد کشیده‌ و ظاهرشان تا اندازه‌ای به لوبیا شباهت دارد.

ناصر خان، یکی از دهقانان قریه وکیل‌آباد، می‌گوید سویابین حدود ده سال پیش از طریق برنامه‌های ترویج سازمان خوراک و زراعت ملل متحد (فائو) و وزارت زراعت به آنها معرفی شد.

او به برنامه دهقان رادیو بی‌بی‌سی گفت: «تقریباً ده سال می‌شود که ما این را کشت می‌کنیم. فایده‌های زیادی دارد و در اقتصاد دهقانان نقش مهم داشته است.»

در همان کشتزار، حاجی شیرین، دهقان ۷۳ ساله، امسال سه جریب زمینش را سویابین کاشته است. او می‌گوید که خانواده خودش نیز از این محصول استفاده می‌کند؛ از جمله سویابین را با گندم مخلوط کرده و از آرد آن نان می‌پزند.

چرا به سویابین «گوشت گیاهی» می‌گویند؟

سویابین به دلیل داشتن درصد بالای پروتین، گاهی «گوشت گیاهی» نامیده می‌شود. دانه آن در مقایسه با بسیاری از حبوبات پروتین بیشتری دارد و می‌تواند یکی از منابع مهم پروتین گیاهی در رژیم غذایی باشد.

به گفته سازمان خوراک و زراعت ملل متحد، دانه خشک سویابین، بسته به نوع آن، حدود ۲۴ تا ۳۸ درصد پروتین و ۱۸ تا ۲۰ درصد روغن دارد.

البته سویابین از نظر ارزش غذایی کاملاً جای گوشت را نمی‌گیرد، اما می‌تواند برای خانواده‌هایی که به دلیل فقر یا محدودیت دسترسی، گوشت کمتری مصرف می‌کنند، منبع مهم پروتین باشد.

از سویابین می‌توان آرد، شیر، روغن و غذاهای مختلف تهیه کرد و آن را به غذاهای آشنای مردم افغانستان، از نان، کلچه گرفته تا پلو وقورمه، اضافه کرد.

در جریان ضبط برنامه در کشتزارهای لغمان، پرسشی برایم مطرح بود: چرا محصولی که حتی در داخل افغانستان تولید می‌شود، هنوز برای بسیاری از خانواده‌ها ناشناخته است؟

کشت سویابین در افغانستان تا کجا گسترش یافته است؟

درباره گستره کشت سویابین در افغانستان، از سازمان خوراک و زراعت ملل متحد (فائو) و وزارت زراعت، آبیاری و مالداری افغانستان پرسیدیم.

فائو در پاسخ به پرسش‌های بی‌بی‌سی گفته است که ۱۲ ولایت: بلخ، بغلان، ننگرهار، لغمان، پروان، کاپیسا، کندز، تخار، هرات، هلمند، قندهار و خوست از ولایت‌های هدف برنامه‌های توسعه سویابین این سازمان و از مناطق شناخته‌شده تولید این محصول در افغانستان هستند. با این حال، فائو تأکید می‌کند که کشت سویابین به این ولایت‌ها محدود نیست و در مناطق دیگری از کشور نیز انجام می‌شود.

بر اساس معلومات این سازمان، تولید سالانه آن در افغانستان حدود ۴۷۱۲ تن تخمین زده می‌شود.

وزارت زراعت حکومت طالبان، به بی‌بی‌سی گفت که کشت این محصول به ۱۸ ولایت گسترش یافته است. آمار این وزارت برای سال ۱۴۰۴ حدود ۲۳۵۰ هکتار زمین زیر کشت و ۴۵۱۵ متریک تن محصول را نشان می‌دهد.

سویا از نباتات فصل گرم است که در افغانستان معمولاً در بهار و اوایل تابستان کشت و در اواخر تابستان یا خزان برداشت می‌شود. زمان کشت و برداشت آن با توجه به آب‌وهوا، نوع بذر و موقعیت جغرافیایی متفاوت است. این نبات در مناطق گرمسیر و معتدل رشد می‌کند، اما در مناطق سردسیر نیز، در صورتی که فصل گرم برای رسیدن دانه‌ها کافی باشد، قابل کشت است. در برخی مناطق افغانستان، سویا پس از برداشت گندم نیز به‌عنوان کشت دوم پرورش می‌یابد.

فائو می‌گوید از سال ۲۰۱۹ از توسعه زنجیره تولید سویابین در افغانستان حمایت کرده است؛ از معرفی انواع مناسب تخم و آموزش دهقانان گرفته تا توزیع تخم و کود و ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان، بازار و مراکز پروسس.

بیش از ۱۵ نوع سویابین نیز وارد سیستم ملی تخم بذری افغانستان شده و فائو در حال آزمایش ده نوع دیگر از کشورهای همسایه در مناطق مختلف اقلیمی افغانستان است.

چرا هنوز در افغانستان روی دسترخوان نیست؟

آیا سویابین که همین حالا در داخل افغانستان کشت می‌شود، می‌تواند بخشی از راه مقابله با کمبود پروتین و سوءتغذیه باشد؟ و اگر چنین ظرفیتی دارد، چرا هنوز جای خود را در دسترخوان بسیاری از خانواده‌های افغان باز نکرده است؟

این پرسش را از متخصصان فائو پرسیدیم.

پاسخ آنها این است که ارزش غذایی یک محصول به تنهایی برای وارد شدن آن به دسترخوان مردم کافی نیست.

به گفته فائو، مشکل به یک زنجیره به‌هم‌پیوسته برمی‌گردد: مردم شناخت کافی از سویابین و شیوه پخت آن ندارند؛ در نتیجه تقاضا پایین است. تقاضای پایین، سرمایه‌گذاری در پروسس و فروش آن را محدود می‌کند و کمبود محصولات آماده نیز باعث می‌شود مردم کمتر با سویابین روبه‌رو شوند.

دسترسی محدود به تخم باکیفیت، وسایل برداشت و ذخیره‌سازی، رعایت معیارهای مصونیت غذایی و ارتباط ضعیف میان دهقانان، خریداران و کارخانه‌ها نیز از دیگر چالش‌هاست.

فائو برای تغییر این وضعیت تنها بر افزایش تولید تمرکز نکرده است. این سازمان می‌گوید بیش از سه هزار زن در ۱۲ ولایت را درباره ارزش غذایی، پروسس و شیوه‌های پخت سویابین آموزش داده است.

در این آموزش‌ها زنان یاد گرفته‌اند که از سویابین آرد، شیر و روغن تهیه کنند و آن را در غذاهای آشنایی مانند بولانی، سمبوسه، پکوره و قورمه به کار ببرند.

هدف این است که سویابین به عنوان غذایی کاملاً بیگانه وارد آشپزخانه افغان‌ها نشود، بلکه در غذاهایی استفاده شود که مردم از قبل با آنها آشنایی دارند.

محصول هست، بازار کجاست؟

در لغمان اما دغدغه اصلی دهقانان بازار است.

ناصر خان می‌گوید: «هرچه بکاری، بازارش مهم است.»

دهقانان می‌گویند تاجران بخشی از سویابین آنها را می‌خرند و به کابل و مناطق دیگر انتقال می‌دهند. مقداری نیز برای خوراک گاوهای شیری و مرغداری‌ها استفاده می‌شود، اما برخلاف نخود، لوبیا یا ماش، سویابین هنوز بازار مشخص و شناخته‌شده‌ای برای مصرف عمومی ندارد.

آنها خواهان ایجاد بازار مخصوص، مرکز پروسس در لغمان و حتی نمایشگاه سویابین هستند تا تاجران محصول را ببینند و مردم با غذاهایی که می‌توان از آن تهیه کرد آشنا شوند.

امان امانیار مشاور مسلکی منابع طبیعی وزارت زراعت، آبیاری و مالداری، به برنامه دهقان بی بی سی گفت که در حال حاضر حدود ده شرکت در بخش سویابین در افغانستان فعالیت دارند.

از جمله «مفید گروپ» در بلخ که به گفته او بزرگ‌ترین شرکت فعال در این بخش است، تخم سویابین در اختیار دهقانان قرار می‌دهد، محصول آنها را خریداری می‌کند و از آن روغن و کنجاره برای خوراک حیوانات تولید می‌کند.

در پروان، شرکت «پروان بستان» از سویابین آرد تولید می‌کند و در کاپیسا شرکت «دهقان اسیست» در تولید روغن، کنجاره و آرد فعالیت دارد. در ننگرهار نیز شرکت «تغییر احساس» وارد این بخش شده است.

جالب این‌که پس از پخش برنامه رادیویی دهقان درباره سویابین در لغمان، شماری از دهقانان بلخ با ما تماس گرفتند و از برنامه دعوت کردند تا از کشتزارها و مراکز پروسس سویابین در آن ولایت نیز دیدن کنیم و آنجا بود که متوجه شدیم که کشاورزان بلخ نیز در کشت سویابین دست بالایی دارند.

نقش سویابین در مقابله با سوءتغذیه

سازمان خوراک و زراعت ملل متحد می‌گوید سویابین می‌تواند به افزایش تنوع غذایی خانواده‌هایی کمک کند که غذای روزمره‌شان عمدتاً متکی به غلات است.

تحقیقات این سازمان در افغانستان نشان داده است کودکانی که از چهار گروه غذایی یا کمتر تغذیه می‌کنند، ۲/۷ برابر بیشتر از کودکانی که غذای متنوع‌تری دارند در معرض سوءتغذیه حاد قرار می‌گیرند.

با این حال، فائو تأکید می‌کند که سویابین هر چند به تنهایی راه‌حل سوءتغذیه نیست اما کسانیکه گوشت خریده نمی توانند برای آنان بهترین گزینه گیاهی ست. این محصول می‌تواند در کنار دیگر غذاهای متنوع، به بهبود کیفیت رژیم غذایی خانواده‌ها کمک کند و اما کودکانی که دچار سوءتغذیه حاد هستند نیز به ارزیابی و درمان تخصصی نیاز دارند.

وزارت زراعت افغانستان می‌گوید در سال‌های گذشته از سویابین پروسس‌شده در برنامه‌های مرتبط با تغذیه نیز استفاده شده و از آن شیر، آرد، کلوچه و نان تهیه شده است.

برای دهقانان سویابین در هجده ولایت، موضوع ساده‌تر است: آنها محصولی دارند که می‌خواهند برایش خریدار پیدا کنند.

در زمان ضبط برنامه در سرطان ۱۴۰۵، دهقانان قیمت یک کیلو سویابین را حدود ۶۰ افغانی می‌گفتند، تقریبا نیم قیمت لوبیای سرخ و هفت برابر ارزانتر از یک کیلو گوشت.

ناصر خان پیشنهاد می‌کند نهادهای امدادرسان از سویا برای کودکان در معرض سوتغذیه بسکویت وکلچه بسازند و به خرید تولید داخلی فکر کنند: «یک طرف به دهقان فایده می‌شود، طرف دیگر برای کسی که غریب است و به گوشت و غذای مقوی دسترسی ندارد.»

در کشوری که با وجود برداشت خوب محصولات زراعتی، میلیون‌ها نفر همچنان از دسترسی کافی به غذای مغذی محروم‌اند، این پیشنهاد پرسش مهم‌تری را پیش می‌کشد: آیا می‌توان میان تولید داخلی سویابین، بازار فروش آن و نیاز غذایی خانواده‌های آسیب‌پذیر پیوند مؤثرتری ایجاد کرد؟

برای حاجی شیرین و ناصر خان در وکیل‌آباد، سویابین دیگر محصول تازه‌ای نیست؛ حدود یک دهه است که آن را می‌کارند، می‌خورند و می‌فروشند.