استفاده دوباره از سرنج در شفاخانه‌ای که در مرکز شیوع اچ‌آی‌وی در میان کودکان قرار دارد

هشدار: این گزارش شامل جزئیاتی است که ممکن است برای برخی خوانندگان ناراحت‌کننده باشد

محمد امین هشت ساله بود که اندکی پس از مثبت شدن آزمایش اچ‌آی‌وی، جان باخت.

او به انداز‌ه‌ای تب شدید داشت که اصرار می‌کرد زیر باران بخوابد.

صغرا، مادرش می‌گوید که محمد امین از درد به خود می‌پیچید: «مانند اینکه در روغن داغ انداخته شده باشد.»

اسمای ۱۰ ساله که در کنار قبر برادر کوچکش زانو زده است می‌گوید: «او با من دعوا می‌کرد، اما مرا دوست هم داشت.»

تنها مدتی پس از ابتلای برادرش به این ویروس، اسما نیز مبتلا به اچ‌آی‌وی تشخیص داده‌شد. خانواده‌اش باور دارد که هر دو کودک این ویروس را از طریق تزریق با سرنج‌های آلوده در جریان تداوی معمول در یک شفاخانه دولتی در شهر تونسا، در ایالت پنجاب پاکستان، دریافت کرده‌اند.

این دو خواهر و برادر در میان ۳۳۱ کودکی هستند که بی‌بی‌سی آی دریافته است بین نوامبر ۲۰۲۴ تا اکتوبر ۲۰۲۵ در این شهر اچ‌آی‌وی مثبت تشخیص داده شده‌اند.

یک داکتر در یک کلینیک خصوصی در اواخر سال ۲۰۲۴ شیوع این ویروس در میان کودکان را به شفاخانه‌ای تحت نام تی‌ایچ‌کیو تونسا، مرتبط دانست. مقام‌های محلی در آن زمان وعده «اقدامات گسترده» دادند و رئیس این شفاخانه در ماه مارچ ۲۰۲۵ از وظیفه‌اش تعلیق شد. اما تحقیقات بی‌بی‌‌سی آی نشان می‌دهد که ماه‌ها پس از آن نیز روش‌های خطرناک تزریق ادامه داشته است.

در طول ۳۲ ساعت فلم‌برداری مخفیانه در اواخر سال ۲۰۲۵ در شفاخانه تی‌ایچ‌کیو تونسا، ما شاهد استفاده مجدد از سرنج‌ها در ویال‌های چند دوز دارو (بوتل‌های حاوی داروی مایع برای استفاده در پیچکاری) در ۱۰ مورد جداگانه بودیم که احتمالا داروهای داخل آن را آلوده می‌کند.

در چهار مورد ما دیدیم که ازیک ویال (شیشه دارو) برای چهار کودک استفاده شد. ما نمی‌دانیم که آیا هیچ یک از این کودکان مبتلا به اچ‌آی‌وی مثبت بوده‌اند و یا نه، اما این کار به صورت واضح خطر انتقال ویروس را بالا می‌برد.

داکتر الطاف احمد، متخصص مایکروبیولوژی و یکی از برجسته‌ترین کارشناسان بیماری‌های ساری در پاکستان، پس از دیدن تصاویر مخفیانه ما گفت: «حتی اگر آنها سرِ سوزن جدید وصل کرده باشند، بخش عقب آن که ما آن را بدنهٔ سرنج می‌نامیم، ویروس را در خود دارد، بنابراین حتی با سوزن جدید هم انتقال صورت می‌گیرد.»

با وجود تابلوهایی روی دیوارهای شفاخانه که روش‌های مصئون تزریق را نشان می‌داد، ما از کارمندان از جمله یک داکتر در ۶۶ مورد فلم گرفتیم که بدون دستکش مخصوص به بیماران تزریق انجام می‌دادند. یک کارشناس دیگر نیز به ما گفت که این تصاویر ضعف‌های گسترده‌تر در آموزش کنترول عفونت در پاکستان را نشان می‌دهد.

همچنین دیدیم که یک پرستار بدون دستکش استریل در میان زباله‌های طبی جستجو می‌کرد. احمد گفت: «او تمامی اصول تزریق دوا را نقض می‌کند.»

اما زمانی که این تصاویر را به داکتر قاسم بزدار، سرپرست جدید شفاخانه نشان دادیم، او از پذیرفتن واقعی بودن آن خودداری کرد. او ادعا کرد که ممکن است این تصاویر قبل از آغاز کار او ثبت شده باشند یا «این تصاویر می‌تواند ساختگی باشد» و تأکید کرد که شفاخانه برای کودکان مصون است.

گل قیصرانی، داکتر در یک کلینیک خصوصی محلی، پس از افزایش ثبت واقعات مثبت اچ‌آی‌وی در میان کودکان در کلینیکش، نخستین کسی بود که در اواخر سال ۲۰۲۴، زنگ خطر را به صدا درآورد.

او گفت تقریبا تمام ۶۵ تا ۷۰ کودکی که او تشخیص داد در شفاخانه تی‌ایچ‌کیو تونسا تحت تداوی قرار گرفته بودند.

او مادری را به یاد می‌آورد که گفته بود دخترش با همان سرنجی تزریق شده که قبلاً برای یک خویشاوند مبتلا به اچ‌آی‌وی استفاده شده بود، و سپس همان سرنج برای چند کودک دیگر استفاده شده است. قیصرانی می‌گوید یک پدر نیز برایش گفته بود که او در شفاخانه تی‌ایچ‌کیو تونسا، نسبت به استفاده مجدد از سرنج اعتراض کرده، اما نرس‌ها به او توجهی نکرده‌اند.

بی‌بی‌سی آی با کنار هم گذاشتن داده‌های برنامه غربالگری ایدز ایالت پنجاب، کلینیک‌های خصوصی و اطلاعاتی که توسط پولیس افشا شده، توانسته است ۳۳۱ کودک را شناسایی کند که بین نوامبر ۲۰۲۴ تا اکتوبر ۲۰۲۵ در شهر تونسا آزمایش اچ‌آی‌وی‌ آنان مثبت بوده است.

از میان ۹۷ کودک مبتلا به اچ‌آی‌وی که خانواده‌های‌شان نیز آزمایش شدند، تنها نتیجه آزمایش چهار مادر مثبت بودند. این نشان می‌دهد که تعداد بسیار کمی از این موارد از طریق انتقال از مادر به کودک بوده است. صغرا، مادر محمد امین و اسما، نیز آزمایش اچ‌آی‌وی‌اش منفی است. شوهر او دو سال پیش در یک حادثه ترافیکی جان باخت.

داده‌های برنامه غربالگری ایالتی نشان می‌دهد که در بیش از نیمی از این ۳۳۱ مورد از جمله موضوع اسما، «سرنج آلوده» به‌عنوان شیوه انتقال ثبت شده است. برای سایر موارد، نوع انتقال ذکر نشده است.

زمانی که اعلام شد تعداد موارد به ۱۰۶ رسیده است، حکومت پنجاب در ماه مارچ ۲۰۲۵ مداخله کرد.

داکتر طیب فاروق چاندیو، سرپرست تی‌ایچ‌کیو تونسا برکنار شد، اما تحقیقات بی‌بی‌سی‌ آی نشان می‌دهد که در کمتر از سه ماه، او دوباره به‌عنوان مسئول ارشد صحی در یک مرکز صحی روستایی در حومه تونسا مشغول کار با کودکان شده بود.

او در یک مصاحبه با بی‌بی‌سی‌ آی گفت که پس از اطلاع از یک مورد مثبت اچ‌آی‌وی در تی‌ایچ‌کیو تونسا، «اقدامات فوری» انجام داده است، اما تاکید کرد که این شفاخانه عامل شیوع نبوده است.

چاندیو با داکتر بزدار جایگزین شد. بزدار به بی‌بی‌سی گفت که هنگام آغاز کارش در مارچ ۲۰۲۵، اچ‌آی‌وی «تمرکز اصلی» او بوده و در برابر شیوه‌های ناامن کنترول عفونت «هیچ‌گونه تحملی» ندارد.

او گفت: «ما برای نیروی طبی و پرستاران برنامه‌های آموزشی برگزار کردیم تا روش‌های جلوگیری و مقابله با اچ‌آی‌وی را بیاموزند. مهم‌ترین بخش، قسمت کنترول و پیشگیری از عفونت است. آنها به‌صورت درست در این زمینه آموزش دیده‌اند.»

با این حال، شواهد بی‌بی‌سی‌ آی نشان می‌دهد که هشت ماه بعد نیز این روش‌های غیرایمن همچنان ادامه داشته است.

داکتر فاطمه میر، استاد طبی بخش کودکان در «شفاخانه دانشگاه آغا خان» در کراچی، می‌گوید که تصاویر ما ضعف‌ها در آموزش کنترول عفونت در پاکستان را برجسته می‌سازد. او گفت: «ما باید به افرادی که تزریق انجام می‌دهند هشدار بدهیم: 'شما به یک وسیلهٔ فعال برای انتقال بیماری تبدیل شده‌اید.»

تحقیقات ما نشان می‌دهد که این روش‌های ناامن تا حدی ناشی از فشارهای سیستماتیک، از جمله وابستگی و ترجیح فرهنگی به تزریق به‌عنوان روش درمان است.

به گفته میر، پاکستان یکی از بالاترین آمار تزریق‌های درمانی در جهان را دارد که بسیاری از آنها از نظر طبی غیرضروری هستند. مردم عادی، حتی برای کودکان‌شان، درخواست تزریق می‌کنند و داکتران نیز به‌راحتی این درخواست را می‌پذیرند.

او افزود: «باید معیار استفاده از تزریق بسیار بالا نگه داشته شود. تنها در موارد بیماری‌های تهدیدکنندهٔ حیات باید تزریق انجام شود. برای بیماری‌های خفیف تا متوسط، باید از دواهای خوراکی استفاده گردد.»

کمبود دوا و تجهیزات نیز به این روش‌های ناامن دامن می‌زند. تقاضای زیاد برای تزریق می‌تواند بر منابع فشار وارد کند؛ منابعی که در شفاخانه‌های دولتی از طریق سیستم سهمیه‌بندی و تحت نظارت مسئولان تخصیص داده می‌شوند. میر می‌گوید: «آن‌ها مقدار مشخصی از تجهیزات دارند و به آنها گفته می‌شود که باید برای تمام ماه کافی باشد. آیا آنها متوجه هستند که زیاده‌روی در کجا خطرناک است؟ و پول باید کجا خرج شود؟»