پنج سال حکومت طالبان؛ چه چیزهایی در ارگ تغییر کرده است؟

طالبان پنج سال پیش ارگ ریاست جمهوری در کابل را تسخیر و این‌گونه حاکمیت بر افغانستان را از آن خود کردند. ارگ تحت حاکمیت طالبان بیشتر از پیش دور از انظار عمومی و حتی دسترسی رسانه‌ها قرار گرفته است.

مهم‌ترین مکان حکومتی که زمانی هر امور آن آداب و اصول ويژه تشریفات داشت، اکنون به «سبک وطنی» مدیریت می‌شود. شاید تعجب نکنید که دوغ از نوشیدنی‌های مطرح این مکان شده ولی شاید ندانید که زمامداران جدید، را‌ه های قدیم ورود به ارگ را دوباره باز کرده‌اند.

در تابستان امسال در یک فرصت کم‌سابقه با جمعی از خبرنگاران برای مشاهده آغاز کار یک ویب‌سایت جدید حکومتی به ارگ ریاست جمهوری رفتم. درین بازدیدِ بدون کمره ولی با قلم و کتابچه؛ تصویر آنچه که در ارگ ریاست جمهوری تحت حاکمیت طالبان به چشم می‌خورد را ضبط کردم. چیزی که دریافتم تصویری کوچک از یک تغییر بزرگ در پنج سال اخیر افغانستان بود.

ورود به محرم‌ترین و حساس‌ترین مکان

ارگ ریاست جمهوری در بیست سال حضور ایالات متحده در افغانستان از یک سو با کمره‌های پیشرفته مداربسته مربوط به آژانس استخبارات مرکزی امریکا، « سی‌آی‌ای»، در هوتل آریانا واقع در چهاراهی آریانا و از سوی دیگر توسط بالون هوایی بزرگ امنیتی ناتو از سمت مسجد عیدگاه تحت نظارت امنیتی بود. همزمان، نیروهای ویژه امنیت ریاست جمهوری مشهور به «پی‌پی‌اس»، وزارت دفاع و اداره امنیت ملی آن زمان، امنیت ارگ را عهده‌دار بودند.

در آن زمان، مهمانان و کارمندان ارگ از مسیر چهارراهی زنبق با عبور از حداقل سه محل تلاشی الی چهارراهی آریانا وارد جاده ارگ می‌شدند. اکنون همه موانع و دیوار های امنیتی سفارت امریکا از میان برداشته شده و بعد از ۲۰ سال برای نخستین بار بر علاوه مسیر چهارراهی زنبق، ورد کارمندان و مهمانان رسمی به ارگ از راه اصلی و مستقیم، یعنی از چهارراهی صحت عامه - که در زمان جمهوریت به «چهارراهی مسعود» مشهور بود - نیز صورت می‌گیرد.

چهار رراهی آریانا که اکنون نخستین ایست امنیتی متصل به ارگ است تک تیراندازها و کمره‌های امنیتی بزرگ زمان جمهوریت را دیگر ندارد.

چند لحظه که برای پرس و پال امنیتی در چهارراهی آریانا منتظر ماندیم متوجه شدم که با آنکه شکل و حال این محل تغییر کرده ولی این چهارراهی هنوز هم یاد آور دو اتفاق کلان در تاریخ افغانستان است.

در یک سوی این چوک بزرگ، طالبان در حکومت اول‌شان با تسخیر کابل، نجیب‌الله احمدزی رییس جمهور پیشین را که آن زمان به دفتر ملل متحد پناهنده بود، کشتند و در ششم میزان ۱۳۷۵ خورشیدی در اولین روزحکومت‌شان جسد او و برادرش را درهمین‌جا آویزان کردند.

مقابل محلی که جسد رئیس جمهوری پیشین افغانستان را آویزان کردند هوتل آریانا موقیعت دارد. این ساختمان زرد رنگ از نمادهای آشنای کابل بود و زمانی از قدیمی‌ترین و با شکوه‌ترین هوتل‌های عروسی پایتخت به حساب می‌آمد.

در بیست سال جمهوریت هوتل آریانا در اختیار نیروهای ویژه امنیتی امریکایی بود و بیشتر به نام مقر« سی‌آی‌ای» - آژانس استخبارات مرکزی امریکا - شهرت داشت. در زمان جمهوریت مأمورین ارگ به خبرنگارانی که ازین مسیر به ارگ می‌رفتند می‌گفتند « زور ما نمی‌‌رسد. حتی نگاه کردن مکرر و مشکوک به سوی هوتل آریانا می‌تواند به بازداشت و یا بازجویی شما بیانجامد».

در پنج سال حکومت طالبان حتی آوازه‌هایی بود که گویا «سی‌آی‌ای» هنوز هم در هوتل آریاناست. ولی من یک سال پیش توانستم ازین ساختمان دیدن کنم. البته که امریکایی‌ها و هیچ خارجی دراین ساختمان که اکنون خالیست نبودند ولی اتاق‌های هوتل آریانا، به ويژه زیرزمینی‌های آن با سیم‌کشی‌های عجیب و غریب نشان می‌دهد که زمانی این مرکز خیلی مهم بوده است.

وقتی من از هوتل آریانا دیدن کردم کار ساخت و ساز در آن جریان داشت. ظاهرا این مکان که اکنون ملکیت وزارت دفاع حکومت طالبان است را به عنوان یک مهمانخانه لوکس دولتی آماده می‌کردند. گرچه از سخنگوی وزارت دفاع تقاضا کردم اجازه دهند یک گزارش تصویری مفصل از این هوتل برای بی‌بی‌سی تهیه کنم اما پاسخی دریافت نکردم.

در مسیر ارگ، نیروهای امنیتی استخبارات و پولیس حکومت طالبان مستقراند؛ بسیاری بدون یونیفورم نظامی. در میانه راه هوتل آریانا و دروازه اصلی ورودی ارگ، بررسی دوباره انجام می‌شود تا نام فرد در فهرست مجاز باشد.

حاکمیت دستار و قدیفه‌داران

در روز فروپاشی حکومت پیشین، نیروهای طالبان به رهبری صلاح‌الدین ایوبی، فرمانده ازبک‌تبار، وارد ارگ شدند؛ مردم طی نشرات زنده و اختصاصی تلویزیونی الجزیره دیدند که دفتر رئیس جمهورمحمد اشرف غنی و تالار کنفرانس و جلسات کابینه که اغلب افراد با دریشی و نکتایی به آنجا حضور می‌یافتند در کنترول افراد دستاربه‌سر وقدیفه‌دار مسلح طالبان افتاده است. ازآن به بعد تصویربرداری از امور و دور و بر ارگ به شدت محدود و حتی ممنوع شده است.

در مقابل دروازه اصلی ارگ، صحنه‌ای آشنا اما متفاوت به چشم می‌خورد؛ دو افسر تشریفات با یونیفورم ماشی رنگ، دستکش‌های سفید و کلاه‌های پیک‌دار ایستاده اند، یادگار دوران جمهوریت، اما این بار با ریش‌های انبوه.

پس از عبور از دروازه اصلی و گذر از برج ساعت، که پرچم سفید طالبان بر فرازش برافراشته است، مرحله نهایی تلاشی انجام می‌شود. در اینجا، وسایل شخصی مانند موبایل تحویل داده می‌شود. با این حال، برخلاف گذشته، روند تلاشی با برخوردی نرم و کم‌تنش انجام می‌گیرد.

دو افسر تشریفات با همان یونیفورم، دستکش‌ و کلاه‌ در ورودی اینجا هم ایستاده‌اند. همین چهار افسر تشریفات شاید از تنها دریشی داران آراسته در ارگ باشند. هرچند یکی دو مامور پولیس ترافیک هم که پتلون‌ پوشیده‌اند به چشم می‌خورند ولی نه به آن شکل و شمایلی که پولیس ترافیک ارگ باید به آن آراسته باشد.

درصحن حویلی درست بعد از «برج ساعت» درارگ و آنسوی کلکین‌های شعبه‌های مامورین بسیاری دستار و شمار زیادی از مردم کلاه بر سر و قدیفه به‌شانه دارند. تقریبا نا ممکن است که مامورین، مراجعین و مهمانان ارگ را از هم تفکیک کنید. من که که در گذشته بدون دریشی به ارگ نمی‌رفتم با پیراهن و تنبان آمدم هرچند ممانعتی برای دریشی‌داران نیست.

قصر چهارچنار؛ روایت سبز در دل ارگ

ارگ و اطراف آن، شاید یکی از آخرین پناهگاه‌های سبز کابل باشد؛ جایی که چنارهای کهن‌سال، با قامت‌های استوار، هنوز در باد نجوا می‌کنند و برگ‌هایشان قصه‌های شکوه گذشته را روایت می‌کنند.

در میان این محوطه، قصر «چهارچنار» قرار دارد، ساختمانی که با معماری مدرن در دوران جمهوریت ساخته شد و بر دیوارهای داخل قصر «چهار چنار» تصاویر شاهان و رؤسای جمهور افغانستان نصب بود. اما اکنون ساکنان جدید ارگ، عکس‌ها را از دیوار برداشته و به جای آن‌ها خطاطی از آیات قرآن با خط نستعلیق و قاب‌های از میناتوری‌های بدون تصویر افراد گذاشته‌اند.

حاکمیت جدید و تغییر فهرست غذا

در سال‌های جمهوریت، لذت غذای دست‌پخت آشپزان ماهر ارگ ریاست جمهوری نام داشت. یکبار این آوازه که گویا در «مینوی» ارگِ تحت حاکمیت محمد اشرف غنی، ۱۸ نوع گوشت است خبرساز شد و مورد انتقاد مردم قرار گرفت.

مهمان نوازی همچنان در ارگ پا برجاست و من یکجا با بقیه مهمانان ارگ برای صرف غذا به تالار بزرگ و باشکوه «قصر سلام خانه» رفتم.

پلو هنوز هم غذای مقتدر دسترخوان ارگ‌نشینان است. گوشت تنها در دو نوع گوسفندی و مرغ به عنوان «سالند» ارائه شد. برخی از کارکنان که از گذشته در ارگ هستند به من گفتند که با حاکمیت طالبان نوشیدنی دوغ در فهرست افزوده شده است. دوغ در کابل بیشتر در تابستان نوشیده می‌شود ولی درقندهار و ولایت‌های همجوار آن دوغ نوشیدنی چهار فصل و جز لاینفک دسترخوان است.

مسجد جدید

با اذان ظهر، به مسجد تازه‌ساخت ارگ رفتم؛ مسجدی که طالبان ساخته‌اند و از نظر شکوه، هماهنگ با دیگر بخش‌هاست. امام جوان طالب نماز را اقامه ‌کرد.

مسجد قدیمی ارگ همچنان پابرجاست و احتمالا برای مقامات بلندپایه، به‌ویژه به دلیل نزدیکی به قصر دلکشا، دفتر رئیس‌الوزرای حکومت طالبان، استفاده می‌شود. امام اصلی مسجد ارگ قاری محمد حنیف است. در مسجد جدید، بیشتر نمازگزاران نیروهای امنیتی و کارمندان خدماتی‌اند، نه مقام‌های رده‌بالا.

کاخ بی امیر

شماری از مقامات رده دوم طالبان در ارگ بسر می‌برند. اما فرمان‌های مهم دولتی نه از ارگ بلکه از قندهار صادر می‌شوند. کاخ ریاست جمهوری دیگر به مکان درجه دوم قدرت در افغانستان تبدیل شده است. پنج سال است که ارگ بدون امیر است. با این‌حال اهمیت سیاسی این کاخ بلند هنوز پابرجاست. بر اساس شواهد تاریخی هر کس و تا هر زمانی‌که به همین چهار دیورای سنگی ساخته شده در ۸۰ جریب زمین حاکم بوده، صاحب فرمان افغانستان هم بوده است.