Phong tỏa đường biển là gì và kịch bản thực thi tại Eo biển Hormuz ra sao?

Quân đội Hoa Kỳ thông báo sẽ bắt đầu thực thi lệnh phong tỏa toàn bộ giao thương hàng hải ra vào các cảng của Iran kể từ thứ Hai 13/4.

Phía Mỹ cho biết thêm rằng các tàu thuyền có lộ trình khác vẫn sẽ được phép lưu thông qua Eo biển Hormuz – một tuyến thủy đạo huyết mạch mà Iran đã đóng cửa để đáp trả các cuộc không kích từ Mỹ và Israel.

Động thái này diễn ra sau khi nỗ lực đàm phán giữa hai bên nhằm chấm dứt cuộc chiến – bắt đầu từ ngày 28/02 – rơi vào bế tắc.

Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định các cuộc đối thoại trực tiếp với Iran tại Pakistan đã thất bại vì Tehran "không sẵn lòng từ bỏ tham vọng hạt nhân".

Ngược lại, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran cáo buộc phía Mỹ đã đưa ra "những yêu sách quá đáng và phi lý".

Ông Trump nói gì về việc phong toả?

Hôm Chủ nhật 12/4, Tổng thống Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social rằng Mỹ sẽ bắt đầu "PHONG TỎA bất kỳ và tất cả tàu thuyền có ý định ra vào Eo biển Hormuz".

"Tôi cũng đã chỉ thị cho Hải quân tìm kiếm và chặn giữ mọi con tàu tại vùng biển quốc tế đã nộp phí lưu thông cho Iran. Sẽ không có chuyện những kẻ đóng 'sưu thuế' bất hợp pháp này được phép đi lại an toàn trên biển," ông Trump khẳng định.

Mỹ cũng sẽ bắt đầu phá hủy các bãi thủy lôi mà ông cáo buộc Iran đã rải trong eo biển, ông Trump nói thêm.

"Bất kỳ người Iran nào nổ súng vào chúng tôi, hay vào các tàu thuyền dân sự, sẽ bị THỔI BAY XÁC XUỐNG ĐỊA NGỤC!" – ông đanh thép nhấn mạnh.

Ông Trump nói rằng "đến một thời điểm nào đó", một thỏa thuận về tự do hàng hải sẽ được thông qua, nhưng hiện tại "Iran đã ngăn cản điều đó xảy ra bằng cách tung tin rằng 'có thể có thủy lôi đâu đó ngoài kia' – thứ mà không ai biết ngoài chính họ".

Trong một bài đăng khác, ông nhấn mạnh: "Iran đã hứa sẽ mở cửa Eo biển Hormuz, nhưng họ đã cố tình bội ước."

"Như đã hứa, tốt nhất họ nên bắt đầu quá trình KHAI THÔNG TUYẾN HÀNG HẢI QUỐC TẾ NÀY NGAY LẬP TỨC!" ông tuyên bố.

Thực tế phong toả sẽ ra sao?

Sổ tay Luật tác chiến hải quân năm 2022 của Hải quân Mỹ định nghĩa phong tỏa là một "hoạt động tác chiến của bên tham chiến nhằm ngăn chặn tàu thuyền và/hoặc máy bay của mọi quốc gia, cả đối phương lẫn trung lập, đi vào hoặc rời khỏi các cảng, sân bay hoặc khu vực ven biển cụ thể thuộc về, bị chiếm đóng bởi hoặc nằm dưới sự kiểm soát của một quốc gia đối địch".

Ban đầu, Tổng thống Donald Trump nói tiến trình phong tỏa eo biển của Hải quân Mỹ sẽ "có hiệu lực ngay lập tức".

Tuy nhiên, sau đó trong ngày Chủ nhật 12/4, ông nói với đài Fox News rằng việc phong tỏa "sẽ mất một chút thời gian, nhưng sẽ sớm có hiệu quả", và mô tả đây là một chính sách "được ăn cả ngã về không".

Trong một bài đăng trên X, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết lực lượng của họ sẽ bắt đầu triển khai phong tỏa vào lúc 10:00 sáng theo giờ EDT, tức 21 giờ giờ Việt Nam, ngày 13/4.

"Lệnh phong tỏa sẽ được thực thi một cách công bằng đối với tàu thuyền của mọi quốc gia ra vào các cảng và khu vực ven biển của Iran, bao gồm toàn bộ các cảng của Iran tại Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman," thông báo nêu rõ.

CENTCOM cũng cho biết lực lượng Mỹ sẽ không cản trở quyền tự do hàng hải của các tàu đi đến hoặc rời khỏi các cảng không thuộc Iran, đồng thời cho biết thông tin bổ sung sẽ được gửi tới các tàu thương mại thông qua lời thông báo chính thức trước khi cuộc phong tỏa bắt đầu.

Ông Trump nói rằng các quốc gia khác cũng sẽ tham gia phong tỏa eo biển, nhưng không nêu cụ thể là những nước nào. BBC được biết Vương quốc Anh sẽ không tham gia chiến dịch này.

Ông Trump cũng nói với Fox News rằng NATO đã đề nghị hỗ trợ "dọn sạch" eo biển, và tuyến đường này sẽ sớm được sử dụng lại "trong thời gian không quá lâu".

Ông cho biết Mỹ sẽ triển khai tàu rà phá thủy lôi, và Anh – một thành viên NATO – cũng sẽ làm như vậy.

"Tôi được biết Anh và một vài quốc gia khác đang gửi tàu rà phá thủy lôi," ông nói.

Thủ tướng Keir Starmer trước đó đã nói rằng các hệ thống dò tìm thủy lôi của quân đội Anh đã có mặt tại khu vực.

Một người phát ngôn của Chính phủ Anh cho biết: "Chúng tôi tiếp tục ủng hộ tự do hàng hải và việc mở lại Eo biển Hormuz, điều này là cấp thiết để hỗ trợ nền kinh tế toàn cầu và chi phí sinh hoạt trong nước."

Người phát ngôn nhấn mạnh rằng Eo biển Hormuz "không được phép trở thành nơi thu phí".

"Chúng tôi đang khẩn trương làm việc với Pháp và các đối tác khác để xây dựng một liên minh rộng rãi nhằm bảo vệ tự do hàng hải."

Ba chuyên gia pháp lý tại Mỹ nói với BBC rằng một lệnh phong tỏa có thể vi phạm luật hàng hải quốc tế.

Một người trong số đó cũng đặt câu hỏi liệu một hành động phong tỏa – vốn được thực thi bằng quân sự – có vi phạm thỏa thuận ngừng bắn hiện tại hay không.

Vì sao Mỹ phong toả Eo biển Hormuz?

Vị trí địa lý của eo biển cho phép Iran sử dụng nó như một đòn bẩy trong suốt cuộc xung đột, bằng cách ngăn chặn có chọn lọc tàu thuyền đi qua tuyến đường hẹp này và đẩy giá dầu tăng vọt.

Tehran đã thu những khoản tiền rất lớn từ một số tàu để cho phép đi qua.

Bằng cách đóng eo biển, ông Trump có thể cắt đứt một nguồn thu quan trọng của chính phủ Iran – dù điều này cũng có nguy cơ khiến giá dầu và khí đốt tăng cao hơn nữa.

Ông nói với Fox News rằng "chúng tôi sẽ không để Iran kiếm tiền từ việc bán dầu cho những nước họ thích mà không bán cho những nước họ không thích", và mục tiêu là để "tất cả hoặc không ai" được đi qua tuyến hàng hải then chốt này.

Các nhà phân tích cho rằng tuyên bố của tổng thống Mỹ nhằm gia tăng sức ép buộc Iran phải đạt được một thỏa thuận theo các điều kiện của Mỹ.

Trong chương trình Face the Nation của CBS, nghị sĩ Cộng hòa Mike Turner cho rằng phong tỏa là một cách để buộc phải có giải pháp cho tình hình tại Hormuz.

"Tổng thống, khi nói rằng chúng ta sẽ không để họ quyết định ai được đi qua, rõ ràng đang kêu gọi tất cả các đồng minh và các bên liên quan cùng tham gia. Vấn đề này cần phải được giải quyết," ông nói.

Tuy nhiên, Thượng nghị sĩ Mark Warner, thành viên Dân chủ cấp cao trong Ủy ban Tình báo Thượng viện, nói với CNN rằng: "Tôi không hiểu việc phong tỏa eo biển sẽ bằng cách nào đó buộc Iran phải mở lại tuyến đường này."

Tác động sẽ ra sao?

Trong ngắn hạn, đe dọa phong tỏa eo biển của ông Trump sẽ chỉ ảnh hưởng đến một số rất ít tàu vẫn còn đang di chuyển qua khu vực, chuyên gia vận tải biển Lars Jensen nói với BBC.

"Nếu Mỹ thực sự làm điều này, nó sẽ chỉ chặn lại một lượng tàu rất nhỏ. Xét tổng thể, điều này không thực sự thay đổi nhiều," ông nói.

Ông Jensen, giám đốc điều hành của Vespucci Maritime, cho rằng việc ngăn cản các tàu đã trả phí cho Iran cũng sẽ có tác động hạn chế, vì bất kỳ công ty nào làm như vậy đã phải đối mặt với các lệnh trừng phạt của Mỹ.

"Thứ nhất, số tàu đi qua đã rất ít. Thứ hai, số tàu trả phí còn ít hơn, và những tàu đó vốn đã chịu trừng phạt của Mỹ," ông nói.

Theo ông, phần lớn các công ty vận tải biển sẽ tiếp tục chờ xem liệu có xuất hiện một thoả thuận hoà bình hay không và liệu thỏa thuận đó có được duy trì hay không. Nếu điều đó xảy ra, hoạt động vận tải có thể dần dần được nối lại.

Tình hình hiện tại tại eo biển ra sao?

Một lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần trong cuộc chiến giữa Mỹ-Israel và Iran, đạt được vào ngày 7/4, bao gồm điều khoản đảm bảo "quyền đi lại an toàn" qua tuyến đường thủy hẹp này.

Tuy nhiên, sau đó các tàu trong khu vực đã nhận được thông điệp cảnh báo rằng họ sẽ bị "nhắm tới và tiêu diệt" nếu cố gắng đi qua eo biển mà không có sự cho phép.

Vì vậy, chỉ có rất ít tàu thực hiện hành trình trong ba ngày đầu sau khi lệnh ngừng bắn được công bố.

Đến 17:00 giờ BST ngày 10/4, tức 23 giờ ngày 10/4 giờ Việt Nam, chỉ có 19 tàu được ghi nhận đã đi qua eo biển kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, theo phân tích của BBC Verify dựa trên dữ liệu theo dõi tàu từ trang MarineTraffic.

Trong số này, chỉ có 4 tàu chở dầu, khí đốt hoặc hóa chất; số còn lại là tàu chở hàng rời hoặc tàu container thuộc nhiều loại khác nhau.

Ngoài ra, một số tàu khác có thể đã đi qua mà không phát tín hiệu vị trí.

Con số này tương phản rõ rệt với mức trung bình khoảng 138 tàu đi qua eo biển mỗi ngày trước khi xung đột bắt đầu vào ngày 28/2.

Sareen Habeshian tường thuật bổ sung.