Ba kịch bản khủng hoảng Cuba có thể diễn ra sau khi Mỹ truy tố ông Raúl Castro

Mỹ đã buộc tội cựu chủ tịch Cuba Raúl Castro, 94 tuổi, tội giết người - làm dấy lên suy đoán rằng Havana có thể là mục tiêu tiếp theo trong danh sách thay đổi chế độ của Washington.

Trong bối cảnh chiến dịch gây sức ép tối đa khiến Cuba rơi vào tình trạng thiếu hụt nhiên liệu và năng lượng nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ, nhiều quan chức Mỹ đã liên tiếp kêu gọi chấm dứt chính quyền cộng sản đã nắm quyền tại hòn đảo này suốt 66 năm qua.

Trong khi Tổng thống Donald Trump nói ông tin rằng sẽ không cần thiết phải "leo thang", Nhà Trắng tuyên bố sẽ không dung thứ cho một "quốc gia bất hảo" cách bờ biển Mỹ 144km.

Không ai có thể dự đoán chắc chắn điều gì sẽ xảy ra tiếp theo: là khủng hoảng kinh tế trầm trọng hơn, bất ổn trong nước gia tăng, hay thậm chí là khả năng can thiệp quân sự của Mỹ?

Dưới đây là ba kịch bản có thể xảy ra.

Mỹ có thể bắt giữ ông Raúl Castro

Việc truy tố ông Raúl Castro với các cáo buộc liên quan đến vụ quân đội Cuba bắn hạ hai máy bay dân sự năm 1996 đã lập tức làm dấy lên suy đoán rằng Mỹ có thể mở một chiến dịch nhằm bắt giữ ông và đưa ông tới một tòa án ở Mỹ.

Một chiến dịch như vậy không phải là chưa từng có tiền lệ.

Vào tháng Một, lực lượng đặc nhiệm Mỹ đã tiến hành một chiến dịch chớp nhoáng ở Venezuela để bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro - một đồng minh lâu năm của Cuba - và đưa ông này đến New York để đối mặt với các cáo buộc về ma túy và buôn bán vũ khí.

Năm 1989, một chiến dịch quy mô hơn nhiều - Chiến dịch Chính nghĩa - Mỹ đã triển khai hàng nghìn binh sĩ đổ bộ lên Panama nhằm lật đổ và bắt giữ nhà lãnh đạo khi đó là Manuel Noriega.

Tổng thống Trump cho đến nay đã gạt bỏ những câu hỏi về việc liệu ông có đang nhắm đến một chiến dịch tương tự ở Cuba hay không.

Tuy nhiên, một số nhà lập pháp Mỹ đã công khai kêu gọi thực hiện một chiến dịch tương tự.

"Chúng ta không nên loại trừ bất cứ điều gì," Thượng nghị sĩ Rick Scott của Florida nói với các phóng viên. "[Điều] tương tự đã xảy ra với ông Maduro cũng nên xảy ra với ông Raúl Castro."

Các chuyên gia cho rằng, về khía cạnh độ quân sự, việc bắt giữ ông Castro là khả thi - nhưng sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro và khó khăn, trong đó có việc ông đã cao tuổi và khả năng lực lượng Cuba sẽ kháng cự.

"Ở một khía cạnh nào đó, việc bắt giữ ông Castro có thể dễ dàng hơn," ông Adam Isacson, chuyên gia khu vực thuộc Văn phòng Washington về Mỹ Latinh, một tổ chức phi chính phủ, cho biết.

"Giá trị biểu tượng của ông ấy đồng nghĩa với việc ông ấy được bảo vệ rất nghiêm ngặt, nhưng chắc chắn là có thể."

Tuy nhiên, việc loại bỏ ông Raúl Castro - người đã từ chức chủ tịch năm 2018 - có thể không ảnh hưởng đáng kể đến chính phủ Cuba nói chung, nơi ông từ lâu vẫn được coi là một nhân vật có ảnh hưởng.

"Tôi không nghĩ điều đó sẽ ảnh hưởng nhiều đến cấu trúc quyền lực ở Cuba nữa. Ông ta đã 94 tuổi," ông Isacson nói.

"Triều đại gia đình Castro có ảnh hưởng, nhưng không phải là trung tâm của những gì họ đã xây dựng."

"Nhưng vì lý do chính trị trong nước, đó có thể là một đòn giáng mạnh," ông nói thêm.

"Họ rất muốn làm nhục gia đình Castro và tống giam một trong những nhà cách mạng gạo cội từ năm 1959. Nhưng giá trị chiến lược của việc đó là một dấu hỏi."

Mỹ có thể tìm cách thay đổi lãnh đạo ở Havana

Một khả năng mà các quan chức Mỹ - gồm cả ông Trump - đã đưa nghĩ đến là một ban lãnh đạo mới có thể tiếp quản Havana.

Các chuyên gia nhận định rằng kịch bản này có thể tương tự như việc thay thế ông Maduro bằng bà Delcy Rodriguez ở Venezuela, điều này khiến chính phủ về cơ bản vẫn giữ nguyên, mặc dù vẫn làm việc trực tiếp với chính quyền Trump.

Ông Trump đã nhiều lần nói rằng ông đang đàm phán với các nhân vật bên trong Cuba, những người hy vọng nhận được sự giúp đỡ của Mỹ trong bối cảnh khó khăn kinh tế ngày càng trầm trọng.

"Cuba đang yêu cầu giúp đỡ, và chúng ta sẽ đối thoại," ông Trump viết trên Truth Social vào ngày 12/5.

Vài ngày sau, Giám đốc CIA John Ratcliffe đã gặp các quan chức Cuba, trong đó có ông Raúl Guillermo Rodríguez Castro - cháu trai của ông Raúl Castro, và Bộ trưởng Nội vụ Lázaro Álvarez Casas.

"Chúng tôi sẽ đối thoại với người Cuba... cuối cùng thì họ cần phải đưa ra quyết định. Hệ thống của họ không hoạt động hiệu quả," Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói với các phóng viên ở Florida hôm 21/5, và rằng chính quyền Mỹ ưu tiên một "thỏa thuận thông qua đàm phán".

Những thay đổi mà Mỹ mong muốn có thể gồm cả cam kết mở cửa nền kinh tế, thu hút thêm đầu tư nước ngoài, mở cửa hơn với cộng đồng người Cuba lưu vong, và cam kết chấm dứt sự hiện diện của các cơ quan tình báo Nga hoặc Trung Quốc trên đảo.

Điều quan trọng là, những thay đổi này có thể giữ nguyên phần lớn chính phủ Cuba.

"Giống như việc họ muốn tránh bất ổn ở Venezuela, họ cũng muốn tránh bất ổn ở Cuba," ông Michael Shifter, giáo sư nghiên cứu về Mỹ Latinh tại Đại học Georgetown và cựu giám đốc của Inter-American Dialogue, một viện nghiên cứu có trụ sở tại Washington, nhận định.

"Ép buộc thay đổi chế độ sẽ quá rủi ro," ông nói thêm.

Một số chuyên gia trao đổi với BBC cho rằng thách thức đối với chính quyền Trump là hiện không có một nhân vật rõ ràng nào trong nội bộ Cuba sẵn sàng thay thế vai trò lãnh đạo.

"Tôi không nghĩ rằng có một Delcy Rodriguez rõ ràng ở Cuba, và cấu trúc quyền lực ở Cuba vận hành khác so với Venezuela," ông Shifter nói.

"Thật khó để xác định điều họ đang tìm kiếm, nhưng tôi nghĩ họ đang tìm kiếm một cấu trúc cầm quyền nào đó."

Cuba có thể sụp đổ

Một khả năng khác là Cuba có thể sụp đổ dưới sức ép của áp lực kinh tế khổng lồ mà nước này đang phải đối mặt, vốn đã gây ra tình trạng mất điện kéo dài nhiều giờ mỗi ngày và thiếu hụt lương thực nghiêm trọng trên đảo.

"Sẽ không có sự leo thang. Tôi không nghĩ điều đó là cần thiết," ông Trump nói tuần này.

"Nơi đó đang sụp đổ. Đó là một thảm họa, và ở một mức độ nào đó họ đã mất kiểm soát."

Tuy nhiên, các chuyên gia lại vẽ nên một bức tranh phức tạp hơn nhiều, trong đó các cơ chế kiểm soát của chính phủ Cuba đối với người dân vẫn còn nguyên vẹn, ngay cả trong thời kỳ kinh tế khó khăn.

"Bạn phải phân biệt giữa nền kinh tế Cuba với nhà nước và chính phủ Cuba," ông Shifter nói.

"Nền kinh tế Cuba có thể sụp đổ, và đang sụp đổ... nhưng nhà nước vẫn hoạt động, đặc biệt là về an ninh."

Bất kỳ sự sụp đổ nào của nhà nước cũng có thể đặt ra thách thức cho chính quyền Trump nếu một lượng lớn người Cuba chạy khỏi đất nước, đặc biệt là sang Mỹ.

Những người Cuba mới nhập cư gần đây cũng không tránh khỏi việc thiếu quyền tiếp cận tị nạn chính trị và các hạn chế nhập cư khác trong thời chính quyền Trump.

"Nếu xảy ra sự sụp đổ, bạn sẽ thấy một phần lớn dân số Cuba làm mọi cách để rời đi, giống như cách họ đã làm với Haiti trong những năm qua," ông Isacson nói.

"Florida là nơi gần nhất, nhưng tôi cũng dự đoán sẽ có một số người tìm đường đến Mexico."

Ông Isacson nói thêm rằng ông "ngạc nhiên" vì làn sóng di cư như vậy vẫn chưa bắt đầu.

"Người dân có lẽ chỉ đang cầm cự với khoảng 1.000 đến 1.500 calo mỗi ngày và thậm chí không thể tiếp cận các dịch vụ chăm sóc y tế cơ bản," ông nói.

"Quý vị có thể nghĩ rằng đến giờ mọi người đã bắt đầu đóng thuyền rồi."