Nam tính phô trương: Tấm thảm Bayeux phơi bày sự thật đẫm máu và tục tĩu thời Trung Cổ

Trong câu chuyện về cuộc tranh giành ngai vàng được kể trong kiệt tác thế kỷ 11 sắp được trưng bày tại Anh, sức mạnh nam tính - cũng như dương vật có kích thước lớn nhất, đáng tự hào nhất - được xem là biểu tượng quyền lực.

Câu chuyện này vẫn mang đến cảm giác quen thuộc với ngày nay.

Kiệt tác Tấm thảm Bayeux kể một câu chuyện đẫm máu - và đôi khi khá tục tĩu - về cuộc chinh phục nước Anh của người Norman.

Kiệt tác tinh xảo này được thêu trên 70 mét vải lanh, đan xen câu chuyện về những lời hứa bị phá vỡ, lòng tham và sự hiếu chiến, mà đỉnh điểm là cái chết của Vua Harold II trong Trận Hastings.

Sau gần 1.000 năm, tác phẩm nghệ thuật mang tính biểu tượng này đang được đưa từ Normandy, Pháp, trở lại Anh, nơi nó được thêu một cách công phu vào những năm 1070, và sẽ được trưng bày tại Bảo tàng Anh từ tháng 9/2026.

Đây là một tác phẩm nghệ thuật mô tả một phiên bản thời Trung cổ của "thế giới xoay quanh nam giới" trên mạng ngày nay - một thế giới đề cao nam tính và tập trung vào những trải nghiệm của đàn ông.

Và trong thế giới đó, kích cỡ có ý nghĩa.

Những hoạt động của nam giới là trọng tâm trong bức tranh về xã hội thế kỷ 11 mà tấm thảm khắc họa.

Khoảng một phần ba số nam giới trong tấm thảm đang mang vũ khí, trong khi những người khác tích cực đốn cây, đóng thuyền và xây dựng.

Một tiều phu ngồi trên một thân cây, chuẩn bị vung rìu, trong khi các thợ săn vung những chiếc gậy lớn trên đầu khi truy đuổi con mồi.

Tất cả những điều này góp phần truyền tải bầu không khí căng thẳng trước cuộc đối đầu giữa hai người đàn ông quyền lực: William, Công tước xứ Normandy, và Harold Godwinson.

"Khó có thể tìm thấy một khung cảnh đậm đặc testosterone hơn," Tiến sĩ Christopher Monk, một nhà sử học văn hóa về nước Anh thời Trung cổ, nhận xét.

Sự phô trương nam tính đầy tính gợi dục này cho thấy một xã hội thời Trung cổ được tạo ra bởi và dành cho nam giới, nơi bạo lực giải quyết các tranh chấp và những trò đùa thô tục của cánh đàn ông được dùng để tạo lợi thế chính trị.

Những kẻ cướp có vũ trang hoành hành ở Hastings, trong khi những binh lính tử trận ở phần viền phía dưới tấm thảm bị lột trần để lấy áo giáp; cũng như Harold, người bị giết ở phía trên tấm thảm, bị tước bỏ quyền đòi ngai vàng.

Dương vật xuất hiện lặp đi lặp lại

Nếu có một mô típ lặp lại trong tác phẩm nghệ thuật mang tính biểu tượng này, thì đó là dương vật.

Năm 2018, George Garnett, giáo sư lịch sử Trung cổ tại Đại học Oxford ở Anh, đếm được 93 hình dương vật - phần lớn đang ở trạng thái cương cứng - trong tấm thảm.

88 hình về ngựa và 5 hình khác về đàn ông, trong khi một bao kiếm rủ xuống – mà ông không tính là hình dương vật – cũng đã gây ra nhiều tranh luận trong giới học thuật.

"Trong tấm thảm Bayeux, kích thước có ý nghĩa," bà Janina Ramirez nhận xét trong cuốn Femina: Lịch sử mới về thời Trung cổ qua những người phụ nữ bị gạt khỏi lịch sử (2022) (Femina: A New History of the Middle Ages, Through the Women Written Out of It (2022).

Trong câu chuyện về cuộc tranh giành ngai vàng được kể trên tấm thảm, bà nhận xét rằng sức mạnh nam tính được đồng nhất với quyền lực, và bộ phận sinh dục lớn nhất, nổi bật nhất - theo bà - thuộc về con ngựa đực tuyệt đẹp mà William được trao vào đêm trước trận chiến.

Vị trí thứ hai thuộc về con ngựa của Vua Harold, "hàm ý rằng ông là một đối thủ xứng đáng".

Trong nghệ thuật thế kỷ 11, việc thể hiện hình ảnh khỏa thân một cách trực diện là điều phổ biến, và hoàn toàn có khả năng chính các nữ tu đã thêu các dương vật này.

Tiến sĩ Monk nói với BBC: "Điều đó phản ánh điều vốn rất rõ ràng trong giới tinh hoa của xã hội thời Trung cổ - nhìn chung, đàn ông là những người đóng vai trò chủ yếu trong việc nắm giữ và quyết định quyền lực cai trị."

Ông nói việc sử dụng hình ảnh cơ quan sinh dục nam, dù của người hay ngựa, là một cách biểu đạt ngắn gọn cho kiểu nam tính gắn với quyền lực chính trị trong bối cảnh nước Anh thời Trung cổ đang chuyển sang trật tự Anh-Norman mới.

Phụ nữ chỉ đóng một vai trò nhỏ trong tấm thảm, chủ yếu là vì câu chuyện tập trung vào những hành động của nam giới, Tiến sĩ Emily Joan Ward, giảng viên lịch sử Trung cổ tại Đại học Edinburgh ở Anh, nói với BBC.

Phần lớn là hình ảnh những người đàn ông tham gia các hoạt động quân sự, và trong những cảnh chiến đấu như vậy, chúng ta cũng không mong đợi phụ nữ xuất hiện."

Nếu tỷ lệ phụ nữ chỉ 1/100 người vẫn có vẻ quá mất cân bằng, câu trả lời có thể nằm ở đối tượng mà tác phẩm này hướng tới.

Các sử gia cho rằng người có khả năng đã đặt làm hoặc tài trợ cho tấm thảm là Odo, anh cùng cha khác mẹ của William và là Giám mục Bayeux.

Ông xuất hiện nổi bật trong tấm thảm và có thể đã sử dụng tác phẩm này để nhấn mạnh vai trò quan trọng của mình trong chiến dịch nhằm đưa William lên ngai vàng một cách chính danh.

"Nội dung này có lẽ phù hợp với ông ấy và nhóm xã hội thân cận của mình, vốn chủ yếu gồm nam giới," bà Ward nói.

Với một nhà bảo trợ người Norman, thông điệp của tác phẩm cần phải phù hợp với hình ảnh đó.

"Việc đưa quá nhiều phụ nữ vào câu chuyện thực sự có thể là một rủi ro," bà nói thêm.

"Những nỗ lực của William nhằm nhấn mạnh quyền kế vị ngai vàng của mình thông qua dòng dõi bên nữ có thể đã khiến người thiết kế hoặc nhà bảo trợ không muốn làm nổi bật tuyên bố vốn khá mong manh này."

Sáu phụ nữ trong tấm thảm

Những người phụ nữ xuất hiện trong phần nội dung chính của tấm thảm chủ yếu đóng vai trò tạo điểm nhấn cảm xúc, theo Tiến sĩ Monk.

Nữ hoàng Edith, một nhân vật có ảnh hưởng lớn trong chính trị cung đình, dùng khăn lau nước mắt khi chồng bà, Edward the Confessor, trút hơi thở cuối cùng; và một người phụ nữ cùng đứa con chạy trốn khi những binh lính Norman khổng lồ thản nhiên phóng hỏa ngôi nhà của họ.

Bất chấp những biểu cảm và tỷ lệ hình thể kỳ lạ, bà Ward nói, cảnh này nhắc chúng ta rằng "chiến tranh không chỉ là chuyện của đàn ông, cũng không chỉ diễn ra trên chiến trường".

Bà dẫn lời sử gia Catherine Karkov, người nhận xét rằng những phụ nữ trong phần chính của tấm thảm xuất hiện vào những thời điểm quan hệ quyền lực thay đổi.

"Nếu chúng ta diễn giải theo cách đó," bà Ward nhận xét, "điều này trao cho họ một vai trò khá quyền lực trong tấm thảm."

Các đường viền trang trí ở phía trên và phía dưới tấm thảm đưa chúng ta vào một thế giới mang tính chất thách thức hơn, với những lời phê phán ngầm nhằm vào các nhân vật trung tâm, thường được thể hiện dưới dạng những câu chuyện ngụ ngôn.

Đây là nơi ba người phụ nữ xuất hiện.

Ở đường viền phía dưới, một người phụ nữ lùi lại trước một kẻ tấn công tình dục, được cho là cha của cô.

Sau đó, ở đường viền phía trên, hai người phụ nữ khỏa thân ra hiệu về phía những người đàn ông khỏa thân. Người ta cho rằng những hình ảnh này liên quan đến câu chuyện về một người phụ nữ quyến rũ và một gái mại dâm đã dùng cơ thể mình để lừa gạt, qua đó ám chỉ lời thề mà Harold đã phá vỡ.

Chúng ta không thấy Agatha xứ Normandy, con gái của William, người được trao cho Harold như một phần của thỏa thuận đổi lấy ngai vàng.

Bà Ward lưu ý rằng tấm thảm cho thấy chiếc kỳ hạm ấn tượng của William, con tàu lớn nhất và nhanh nhất trong hạm đội Norman, mang tên Mora, nhưng lại không có hình ảnh người vợ đầy quyền lực của ông, Matilda xứ Flanders, người đã chi tiền đóng con tàu này để hỗ trợ chiến dịch quân sự giúp bà trở thành Nữ hoàng.

Khoảnh khắc Me Too thời Trung cổ

Tuy nhiên, một nhân vật bí ẩn khoác áo choàng lại được nhắc đến bằng tên: Aelfgyva.

Một linh mục khoác áo choàng xanh, dường như có hành vi quấy rối, đưa tay về phía mặt cô.

Trong khi ở đường viền, một người đàn ông khỏa thân với bộ phận sinh dục khủng đang bắt chước tư thế của ông ta.

Có nhiều giả thuyết khác nhau về Aelfgyva là ai và lý do cô xuất hiện ở đó.

Tiến sĩ David Musgrove, đồng tác giả cuốn Câu chuyện về tấm thảm Bayeux (2026) (The Story of the Bayeux Tapestry (2026), cho rằng có thể đây là "một khoảnh khắc Me Too thời Trung cổ", trong đó hành vi quấy rối tình dục của vị linh mục bị lên án.

Tuy nhiên, những người khác tỏ ra không đồng tình với cách giải thích này.

Một sử gia thế kỷ 20 từng nhận xét rằng: "Vì cảnh này không đóng góp gì cho câu chuyện, ngoài việc tạo ra một khoảnh khắc khó hiểu, chúng tôi cho rằng có lý do để bỏ nó đi."

Cũng như các tu sĩ thời Trung cổ thường thêm những hình minh họa ở phần lề các bản thảo, có thể các nữ thợ thêu cũng được phép tự do sáng tạo đôi chút khi đưa vào tấm thảm những hình ảnh bí ẩn, như những lời bình luận đầy ẩn ý về câu chuyện chính.

Tiến sĩ Monk nói với BBC: "Không nghi ngờ gì họ thêu dựa trên một bản thiết kế. Nhưng điều đó không có nghĩa là họ chỉ đơn thuần thực hiện ý muốn của người khác, hay mọi chi tiết đều được chỉ dẫn."

Có lẽ ở phần đường viền của tấm thảm, những nữ thợ thêu 'vô hình' phía sau tác phẩm mới là những người âm thầm chiếm thế thượng phong.

"Đó có phải là cách họ thể hiện sự tuyệt vọng trước những người đàn ông hiếu chiến, hay trước chính hoàn cảnh của mình với tư cách những phụ nữ Anh bị khuất phục?

"Liệu trong đó có sự chế giễu nào, đặc biệt nhằm vào William? Hay họ chỉ đang tận hưởng kiểu hài hước nghịch ngợm, dân dã để giết thời gian?" Tiến sĩ Monk đặt câu hỏi.

"Có lẽ không thể trả lời những câu hỏi này, nhưng ít nhất nó cũng khiến chúng ta phải suy ngẫm về thực tế rằng tấm thảm Bayeux công sức lao động khéo léo và trí tuệ của những người phụ nữ."

Những quan niệm của thời Victoria cuối cùng đã làm giảm bớt phần nào sự phô trương nam tính vốn có trong tấm thảm.

Trong một bản sao trung thành với bản gốc được 35 phụ nữ thuộc Hiệp hội Thêu Leek thực hiện năm 1885 (hiện được trưng bày tại Bảo tàng Reading), các đội quân đang tiến về phía trước vẫn chủ yếu gồm đàn ông, nhưng bộ phận sinh dục quá khổ của những con ngựa đã biến mất.

Không có gì đáng ngạc nhiên khi người đàn ông khỏa thân với bộ phận sinh dục quá khổ, đang bắt chước tư thế của vị linh mục ở phần đường viền của tấm thảm, lại được thể hiện với một chiếc quần short trong phiên bản mới.

Quan trọng hơn, bằng cách thêm một đường viền trong đó mỗi người thợ thêu đều khâu tên mình, phiên bản năm 1885 đã tôn vinh những người tạo nên tác phẩm và khẳng định sự hiện diện của phụ nữ.

Như Ramirez chỉ ra: "Trong khi không ai nghĩ đến việc nói về kiệt tác Đêm đầy sao mà không nhắc đến Van Gogh… thì rất ít người bắt đầu nói về tấm thảm Bayeux bằng cách nghĩ đến những người phụ nữ đã tạo ra nó."

Một "thế giới đàn ông" (manosphere), dù là trong thời hiện đại hay thời trung cổ, có thể kể những câu chuyện về quyền lực của nam giới, nhưng sự tồn tại của nó có lẽ lại phụ thuộc vào chính những người phụ nữ mà thế giới đó tìm cách loại ra.

Tấm thảm Bayeux được trưng bày tại Bảo tàng Anh, London, từ ngày 10/9 đến ngày 11/7/2027. Phiên bản năm 1885 được trưng bày thường trực tại Bảo tàng Reading.