180.000 thuyền nhân và lịch sử suýt bị lãng quên

Có rất ít người Việt tại Mỹ nghe nói đến tên thành phố Novato tại miền bắc California. Một người tôi quen bảo rằng cứ tưởng đâu đấy là một thành phố bên Nhật Bản.

Nhưng thành phố này đóng một vai trò quan trọng đối với cộng đồng người Việt tại Mỹ. Trong thời gian ba năm, 1980-1983, có đến 180.000 người tị nạn Đông Nam Á, mà đại đa số là người Việt Nam, đã từng đến một trại trung chuyển tại thành phố này: Hamilton Transit Center.

180.000 thuyền nhân

Con số 180.000 này là những người Việt thế hệ thứ nhất đến Mỹ sau năm 1975. Nếu so sánh với con số trên dưới hai triệu người gốc Việt đang ở Mỹ hiện nay, bao gồm nhiều thế hệ, thì 180.000 người vào thời điểm 1980-1983 là rất đáng kể.

Chiều ngày thứ Tư 24/6 vừa qua, tại thành phố Novato đã diễn ra buổi lễ cắt băng khánh thành bảng lưu niệm trại trung chuyển này.

Hơn 100 người đã tham dự buổi cắt băng khánh thành này, trong đó có khoảng 30 người Việt sống tại Novato và vùng phụ cận. Một số quan chức của thành phố Novato, quận Marin, cùng những người từng có trách nhiệm tại Hamilton Transit Center cũng tới dự.

Ông James Gildea, người từng giữ chức giám đốc điều hành Hamilton Transit Center, cho biết rằng sau năm 1975, có hai sự kiện xảy ra cùng lúc. Tại Đông Nam Á, Chiến tranh Việt Nam kết thúc sau khi quân cộng sản chiếm Sài Gòn.

Tiếp theo đó là đợt sóng thuyền nhân hàng trăm ngàn người chạy khỏi Việt Nam, gây ra một thảm họa mang tầm mức thế giới. Tại California, một sân bay nhỏ là Hamilton ở Novato sắp được đưa ra khỏi biên chế của không quân Hoa Kỳ.

Khu vực Hamilton nằm cách không xa Travis, căn cứ không quân lớn nhất miền Tây Hoa Kỳ, và các đầu mối giao thông quốc tế khác như sân bay San Francisco, cảng Oakland.

Do đó, sân bay Hamilton đã được biến thành Hamilton Transit Center.

Công việc trong ba năm đó không hề dễ dàng. Điều rất quan trọng là tìm kiếm thông dịch viên để vượt qua rào cản ngôn ngữ. Bà Betty Wong, thông dịch viên của Tổ chức Di dân Quốc tế (International Organization for Migration, IOM), cho biết nhiều thông dịch viên cũng vừa đến Mỹ trước đó không lâu, vẫn còn lạ lẫm nơi xứ lạ. Một người khách tham dự buổi lễ kể với tôi rằng, hồi ấy một người bạn Việt Nam của ông đang là sinh viên Đại học Georgetown ở Washington D. C. đã bay sang làm thông dịch viên, và tất cả những công việc thông dịch đó là thiện nguyện.

Cựu Giáo sư Chung Hoàng Chương, người không dự sự kiện này, cho biết hồi đó ông cũng thường đến Hamilton Transit Center để làm thiện nguyện.

Người Việt thuyền nhân tới nơi này đã vô cùng bỡ ngỡ trước những khung cảnh khác rất xa so với quê hương mà họ vừa rời bỏ, theo chia sẻ của ông Văn Lý, người từng lưu lại Hamilton Transit Center vài ngày.

Thời gian những người tị nạn ở trại trung chuyển khác nhau, vài ngày, vài tuần, có người đến vài tháng, trong khi chờ thân nhân của họ, hay những tổ chức xã hội, tôn giáo hoàn tất thủ tục bảo trợ.

Ý tưởng dựng một bảng lưu niệm Hamilton Transit Center được hình thành trước đây hai năm, và được hoàn thành từ sự hợp tác của thành phố Novato và một tổ chức dân sự có tên là Câu lạc bộ Rotary (Rotary Club).

Câu lạc bộ này xuất phát từ Mỹ và có chi nhánh khắp nơi trên thế giới. Trong số các thành viên câu lạc bộ có những người là doanh nhân địa phương, họ có những khoản đóng góp dùng vào những công việc thiện nguyện phục vụ cộng đồng.

Tại buổi lễ, Rotary Club, chính quyền thành phố Novato và những người điều hành Hamilton Transit Center trước kia được trao những bằng tưởng lục từ giới chức quận Marin, nơi có thành phố Novato, về sự đóng góp vào một công việc nhân đạo có ý nghĩa lịch sử tại địa phương.

Một số người Việt và Campuchia từng ở Hamilton Transit Center chia sẻ lòng biết ơn của họ đối với nước Mỹ, xứ sở đã mở rộng vòng tay đón người tị nạn.

Kết thúc buổi lễ là bài hát Việt Nam, Việt Nam của cố nhạc sĩ Phạm Duy, do những người Việt Nam thuộc Trung tâm Văn hóa người Mỹ gốc Việt bắc vùng Vịnh San Francisco (Vietnamese American Culture Center of North Bay) vừa mới thành lập trình bày.

Câu chuyện lá cờ

Nhiều người Việt Nam đến dự lễ mặc những chiếc áo mang hình hai lá cờ, cờ Mỹ và cờ vàng ba sọc đỏ của Việt Nam Cộng hòa ngày trước, cũng như những bảng tên có cùng hai màu cờ đó.

Nhưng câu chuyện đằng sau các lá cờ lại phức tạp hơn.

Trong lúc chuẩn bị tổ chức sự kiện này, xét thấy đại đa số trong 180.000 người tị nạn là người Việt Nam, vì thế ban tổ chức định sẽ treo cờ Việt Nam: cờ đỏ sao vàng.

Chi tiết này được một người hoạt động cộng đồng lâu năm tại địa phương tình cờ biết được và ông đã gặp ban tổ chức để than phiền. Ban lúc đó mới té ngửa, bảo rằng họ không biết và cuối cùng quyết định không treo lá cờ nào.

Trong buổi lễ, những người có trách nhiệm có đề cập đến chi tiết là vào năm 1975, quân cộng sản tiến vào Sài Gòn và từ đó bắt đầu xảy ra thảm họa thuyền nhân. Thế nhưng, những khúc mắc liên quan đến lá cờ thì ban tổ chức lại không biết.

Trong những năm gần đây, khi có những hoạt động liên quan đến người Việt, được tổ chức bởi những tổ chức xã hội hoặc chính quyền, những người tổ chức sự kiện có lẽ tìm kiếm trên mạng thấy lá cờ đỏ sao vàng và cho rằng nó đại diện cho người Việt tại Mỹ.

Đi xa hơn, có khi người ta còn mời các hội đoàn người Việt tại địa phương và cả cơ quan ngoại giao của Việt Nam vì cho rằng cả hai là một. Tôi từng chứng kiến những chuyện như vậy.

Sau buổi lễ cắt băng khánh thành, tôi có hỏi vui một người trong ban tổ chức là ngoài chuyện lá cờ, thì cơ quan lãnh sự Việt Nam có được mời hay không, bà trả lời tôi là không.

Lá cờ vàng ba sọc đỏ được công nhận là lá cờ của cộng đồng người Việt tại nhiều địa phương ở Mỹ, trong đó có quận Marin, nơi có Hamilton Transit Center.

Một số người hoạt động cộng đồng nói với tôi rằng họ xem lá cờ vàng đại diện cho cộng đồng người Việt tại Mỹ, chứ không đại diện cho quốc gia Việt Nam bên kia bờ Thái Bình Dương.

Thực sự cũng rất khó cho những người không phải người Việt, tại một địa phương không có nhiều người Việt như Marin (chỉ khoảng hơn 2.000 người Việt), hiểu biết tường tận sự nhạy cảm lịch sử trong hơn 50 năm qua.

Ở những nơi có đông người Việt đôi khi còn xảy ra câu chuyện nhầm lá cờ. Người không phải Việt Nam có thể biết về cuộc chiến Việt Nam kết thúc 50 năm trước, có thể biết về phe chiến thắng của cuộc chiến đó có ý thức hệ cộng sản, nhưng chưa chắc họ hiểu tường tận được chuyện hai lá cờ, vì đó không phải là lịch sử của họ.

Người phát hiện ra câu chuyện lá cờ nói với tôi rằng nếu không có chuyện đó, thì ông đã không biết về sự kiện cắt băng khánh thành, và có thể không có người Việt nào đến dự.

Tại buổi lễ cắt băng khánh thành bảng lưu niệm Hamilton Transit Center, người ta ca ngợi một hành động nhân đạo lịch sử của địa phương, nhưng nhân vật chính của giai đoạn lịch sử ấy là những người Việt tị nạn suýt bị quên mất.