Jahon chempionatida g‘alabalar: tarixdan kutilmagan saboqlar
Surat manbasi, AFP via Getty Images
- Author, Fernando Duarte
- Role, BBC Jahon xizmati
- Published
- O'qilish vaqti: 5 daq
Futbol bo‘yicha erkaklar o‘rtasidagi Jahon chempionati natijalarini bashorat qilishga urinishlar rivojlandi. Hozirgi kunda superkompyuterlar bukmekerlar, bilimdon muxlislar va folbinlar bilan raqobatlashmoqda.
Ammo so‘nggi uchta turnir g‘olibini to‘g‘ri topgani bilan mashhur bo‘lgan nemis moliyaviy tahlilchisi Yoaxim Klement ham kuchli jamoalar o‘rtasidagi o‘yinlarda ko‘p narsa omadga bog‘liq, deb hisoblaydi.
Jamoaning o‘sha kundagi sport formasi, hakam qarori yoki to‘pning ustunga tegmasdan darvozaga kirib ketishi kabi holatlarni "umuman bashorat qilib bo‘lmaydi", deydi u Bi-bi-si ga.
Biroq o‘tmishga nazar tashlasak, sovrin uchun kurashayotgan jamoalar yodda tutishi kerak bo‘lgan bir nechta omil bor va ularning ba’zilari ancha hayratlanarli.
Tor doiradagi g‘oliblar
Jahon chempionatlarida ishtirok etgan 84 ta jamoadan atigi sakkiztasi kubokni qo‘lga kiritgan: Argentina, Braziliya, Angliya, Frantsiya, Germaniya, Italiya, Ispaniya va Urugvay.
Jahon chempionati finalida bor-yo‘g‘i 13 ta milliy terma jamoa o‘ynagan va ularning ba’zilari buni bir necha bor uddalagan. Germaniya sakkiz marta, Braziliya yetti marta, Argentina va Italiya esa olti marta finalga chiqqan.
G‘oliblar safiga qo‘shilish qiyin – bu ro‘yxatga eng oxirgi bo‘lib 2010-yilda Ispaniya kirdi.
Uch marta finalda o‘ynab, biror marta ham g‘alaba qozona olmagan Niderlandiyani ham eslab o‘tish joiz. Ammo Klement ular 2026-yilda nihoyat sovrinni ko‘taradi, deb taxmin qilmoqda.
Shuningdek, musobaqa tarixida Afrika yoki Osiyo qit’asidan faqat ikki jamoa – 2002-yilda Janubiy Koreya va 2022-yilda Marokash yarim finalga chiqqan.
Geografiya muhim omil
Surat manbasi, AFP via Getty Images
1930-yilda Urugvayda o‘tkazilgan ilk FIFA Jahon chempionatidan tortib, 2022-yilda Qatarda bo‘lib o‘tgan so‘nggi musobaqagacha jamoalarning o‘z qit’asidan tashqarida g‘olib bo‘lishi juda kam uchraydigan holat.
22 ta turnirda atigi olti martasida shunday bo‘lgan va bunga faqat Braziliya (1958-yilda , 1994-yilda va 2002-yilda ), Ispaniya (2010-yilda ), Germaniya (2014-yilda ) va Argentina (2022-yilda ) erishgan.
Agar musobaqani Janubiy Amerika yoki Yevropa hududida o‘tkazilganlari bilan cheklasak, bu geografik an’ana 19 ta Jahon chempionatida faqat ikki marta buzilgan.
Jamoalar o‘z qit’asida yaxshiroq natija ko‘rsatishiga sabab ular iqlimga ko‘proq moslashgan, safar charchog‘ini kamroq his qiladi va muxlislar qo‘llab-quvvatlovi kuchliroq bo‘ladi. Darhaqiqat, oltita Jahon chempionatida mezbon jamoa g‘olib chiqqan.
Geografik tendentsiya turnirning dastlabki bosqichlarida ham kuzatilgan.
End of Ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalarimiz
Masalan, 2014-yilda Braziliyada o‘tgan Jahon chempionatida Lotin Amerikasining yetti mamlakati 16 jamoalik pley-off bosqichiga chiqqan. Yevropadan esa bor-yo‘g‘i oltita jamoa bu natijani qayd etgan. Vaholanki, odatdagidek, turnirga Yevropadan boshqa qit’alardan ko‘ra ko‘proq jamoa yo‘llanma olgan edi.
Oradan to‘rt yil o‘tib, Rossiyadagi mundialda nimchorak finalning 10 ta o‘rnini Yevropa jamoalari egallagan bo‘lsa, Lotin Amerikasidan atigi beshta jamoa bu bosqichga chiqqan. Shuningdek, yarim finalga chiqqan to‘rttala jamoa ham Yevropa vakillari bo‘lgan.
Biroq 2026-yilgi Jahon chempionati yangi sahifa ochadi. U ilk bor uchta davlat (AQSh, Kanada va Meksika) mezbonligida o‘tadi va unda odatdagi 32 ta emas, 48 ta jamoa ishtirok etadi. To‘rtta jamoa - Kyurasao, Kabo-Verde, Iordaniya va O‘zbekiston musobaqada debyut qiladi. Balki bu turnir tarixiy tendentsiyalarni o‘zgartirar.
FIFA reytingi bexosiyatmi?
So‘nggi paytlarda eng yaxshi natija ko‘rsatayotgan jamoa Jahon chempionatida ham muvaffaqiyatli qatnashishini kutish mantiqan to‘g‘ri. Ammo bu muvaffaqiyat kafolatlangan emas.
1992-yilda joriy qilingan FIFA Jahon reytingi turnir favoritlarining dastlabki bosqichlarda o‘zaro to‘qnash kelishi oldini olish maqsadida jamoalarni saralash uchun ishlatiladi. Reytinglar, tennis kabi boshqa sport turlarida bo‘lgani kabi, jamoaning ko‘rsatkichi FIFA tan olgan futbol o‘yinlari, jumladan, o‘rtoqlik uchrashuvlari natijalariga ko‘ra hisoblanadi.
1930-yilda Urugvayda o‘tkazilgan ilk FIFA Jahon chempionatidan, 2022-yilda Qatardagi so‘nggi musobaqagacha jamoalar o‘z qit’asidan tashqarida g‘olib bo‘lishi juda kam uchraydi.
Jahon chempionati g‘oliblari deyarli har doim reytingning kuchli 10-15 taligidagi jamoalar orasidan chiqadi. Ammo Jahon chempionati vaqtida FIFA reytingida birinchi o‘rinni egallab turgan hech bir jamoa hali turnirda g‘olib bo‘lmadi.
8-iyun holatiga ko‘ra, bu tendentsiya hozirgi peshqadam Argentina uchun shumxabar bo‘lishi mumkin.
Yakuniy reytinglar ko‘plab jamoalar o‘rtoqlik uchrashuvlarini o‘tkazib bo‘lganidan so‘ng, 2026-yilgi Jahon chempionati start oladigan kun, ya’ni 11-iyunda yangilanadi.
Amaldagi chempionlar uchun kurash og‘ir kechadi
Surat manbasi, Bettmann Archive/Getty Images
Bir necha bor Jahon chempioni bo‘lgan davlatlar bor – Braziliya, Germaniya, Italiya va Argentina hisobida jami 16 ta chempionlik mavjud. Ammo sovrinni saqlab qolish juda qiyin.
Musobaqaning butun tarixi davomida faqat ikki davlat – Italiya (1934-yilda va 1938-yilda) hamda Braziliya (1958-yilda va 1962-yilda) ketma-ket ikki marta g‘alaba qozongan.
Zafar ko‘pincha tanazzuldan oldin keladi
Surat manbasi, AFP via Getty Images
Darhaqiqat, so‘nggi paytlarda Jahon chempionati amaldagi chempionlar uchun ancha omadsiz kechmoqda.
2002-yildan beri avvalgi turnirning olti g‘olibidan to‘rttasi hatto guruh bosqichidan ham o‘ta olmagan. Braziliya (2002-yilgi chempion va 2006-yilgi chorak finalchi) hamda Frantsiya (2018-yilgi g‘olib va 2022-yilgi ikkinchi o‘rin sohibi) bundan mustasno.
Xorijlik murabbiylar hali bu ishni uddalay olmadi
Surat manbasi, AFP via Getty Images
Jahon chempionatida xorijlik murabbiylarni yollash yangilik emas, biroq so‘nggi o‘ttiz yilda xorijlik mutaxassislarga tayanadigan jamoalar soni ortdi. Bu ko‘rsatkich 2026 yilda o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga chiqadi: bunda ishtirokchi 48 mamlakatdan 27 tasida xorijlik murabbiy ishlaydi.
Ular qatorida sobiq g‘oliblar Braziliya va Angliya ham bor, bu jamoalarni mos ravishda italiyalik Karlo Anchelotti va germaniyalik Tomas Tuxel boshqaradi.
Muammo shundaki, shu paytgacha xorijlik murabbiy qo‘l ostidagi birorta ham jamoa Jahon chempionatida g‘olib bo‘lmagan.
"Bavariya" va "Inter"ning g‘alati ta’siri
Surat manbasi, AFP via Getty Images
"Bavariya" yoki Italiyaning "Inter" klubi o‘yinchisi, ba’zan esa har ikkalasidan ham futbolchi bo‘lgan.
1982-yildan beri faqat ikki marta (1986 va 2010-yillarda) ushbu ikki klubdan birortasining vakili bo‘lmagan jamoa sovrinni qo‘lga kiritishga muvaffaq bo‘lgan.
FIFA tomonidan e’lon qilingan o‘yinchilarning rasmiy ro‘yxatiga ko‘ra, 2026-yilgi turnirda qatnashadigan 48 jamoadan 15 tasi tarkibida "Bavariya" yoki "Inter" futbolchisi, yoxud har ikkala klubdan ham o‘yinchilar bo‘ladi. Bular qatorida Germaniya, Frantsiya, Angliya va amaldagi chempion Argentina kabi yuqori saviyadagi jamoalar bor.
