Türkiye ve Azerbaycan'ın görüştüğü yeni enerji projeleri bölgeyi nasıl etkiler?

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

Türkiye ve Azerbaycan, petrol ve doğalgaz konusunda son 30 yılda geliştirdikleri işbirliğini şimdi elektrik odaklı projelerle güçlendirme arayışında.

Öne çıkan en önemli proje, Orta Asya ve Hazar bölgesinde üretilen yenilenebilir enerjinin Türkiye ve Karadeniz üzerinden Avrupa'ya elektrik olarak ulaştırılması.

AB'nin de desteklediği bu proje sayesinde Avrupa ülkelerinin Rus doğalgazına bağımlılığının azaltılması hedefleniyor.

Türkiye ve Azerbaycan arasında 1990'lı yılların başından bu yana geliştirilen enerji işbirliği dönüşüm sürecinde.

Dünyanın önemli petrol ve doğalgaz üreticileri arasında yer alan Azerbaycan, yeraltı zenginliklerini Türkiye topraklarından geçen boru hatları ile dünya pazarlarına ulaştırıyor.

Bu işbirliği kapsamında 2006'dan bu yana işletilen Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı, günde ortalama 600 bin varil Azerbaycan petrolünü taşıyor.

Bakü-Tiflis-Erzurum doğalgaz hattı da hem Türkiye'nin iç tüketimi için gerekli doğalgazı taşıyor hem de Avrupa'ya 10 milyar metreküp ulaştıran Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı'nın (TANAP) temelini oluşturuyor.

Türkiye, aynı zamanda Azerbaycan doğalgazını Yunanistan, Arnavutluk ve İtalya'ya taşıyan Trans Adriyatik Boru Hattı (TAP) projesinde de Bakü ile işbirliğini sürdürüyor.

Azerbaycan, Avrupa'da 13 ülkeye doğalgaz satıyor ve kıtaya boru hatlarıyla taşınan doğalgazın %8'ini karşılıyor. Bu rakamın mevcut boru hatlarına yapılacak yatırımlar ve kapasite artırımı ile yükseltilmesi hedefleniyor.

Türkiye de özellikle Bakü-Tiflis-Ceyhan hattının günlük bir milyon varil olan kapasitesinin tam olarak kullanılmasını ve Bakü-Tiflis-Erzurum hattına daha fazla doğalgaz pompalanmasını istiyor.

Elektrik odaklı yeni enerji işbirliği

Türkiye ile Azerbaycan arasında son dönemde yapılan görüşmelerde ele alınan konular ise elektrik odaklı yeni bir işbirliğine işaret ediyor.

Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar ve Dışişleri Bakanı Hakan Fidan'ın son bir hafta içinde gerçekleştirdikleri ziyaretlerde de bu konu öne çıktı.

Türkiye-Azerbaycan 5. Enerji Forumu'nun 11 Eylül'de Bakü'de yapılan toplantısına Azerbaycan Enerji Bakanı Perviz Şahbazov ile başkanlık yapan Bayraktar, "elektrik çağı" olarak tanımladığı yeni dönemde Ankara-Bakü işbirliğinin de buna uygun dönüşmesi gerektiğini kaydetti.

Fidan da hem Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov hem de Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile görüşmesinde yeni projelerin gündeme geldiğini söyledi. Bayramov, ortak basın toplantısında, "Yeni, çok büyük perspektife sahip ve büyük potansiyelli, gelecek on yıllara yönelik projeler var. Bunlar üzerinde Türkiye ile Azerbaycan arasında çok koordineli şekilde çalışmalar yürütülüyor," ifadelerini kullandı.

Azerbaycanlı bakanın dile getirdiği en önemli proje Azerbaycan-Gürcistan-Türkiye-Bulgaristan üzerinden Avrupa'ya ulaşan yeni bir enerji kablosu döşenmesini içeriyor.

Yeşil enerji koridoru

Dört ülkeyi içeren ve "yeşil enerji koridoru" adı verilen proje, başta Azerbaycan ve Orta Asya ülkeleri olmak üzere Hazar havzasında rüzgar ve güneşten elde edilecek elektriğin kablolar aracılığıyla Avrupa'ya ulaştırılmasını hedefliyor.

Azerbaycan, Kazakistan ve Özbekistan ile son dönemde imzaladığı anlaşmalar sayesinde bölgenin alternatif enerji kaynaklarıyla üretilen elektriğin ihraç edilmesinde ileriki yıllarda kritik bir rol üstlenmeye hazırlanıyor. AB'nin bu konudaki ilgisi ve desteği, sürecin somut gelişimi açısından önemli görünüyor.

Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden Türkiye'ye ulaşacak yüksek voltajlı elektriğin Bulgaristan'a oradan da saha sonra Avrupa ülkelerine taşınmasını içeren projeye ilişkin anlaşmanın Antalya'da Ekim sonunda düzenlenecek COP31 İklim Konferansı sırasında imzalanmasının planlandığı bildirildi.

Projenin ilk aşamasında Türkiye'nin Gürcistan ve Bulgaristan arasında var olan enterkonnekte sistemlerin kullanılması, ancak daha sonra bu hatların yüksek voltajlı elektrik aktarımına uygun şekilde yenilenmesi planlanıyor. Maliyetin nasıl karşılanacağı ve diğer detayların nihai anlaşmanın sağlanmasının ardından ortaya çıkması öngörülüyor.

Karadeniz altından elektrik iletimi

Diğer önemli bir proje de Azerbaycan'dan Gürcistan üzerinden ve Karadeniz altından döşenecek kablolar aracılığıyla Avrupa'ya elektrik taşınmasını içeriyor.

Azerbaycan, 2022 senesinde Gürcistan, Romanya ve Macaristan ile bu projenin temellerini atan anlaşmayı imzalamıştı. Ankara-Bakü arasında son dönemde yapılan görüşmelerde, Türkiye'nin de bu projeye katılımı konusunda ilerleme sağlandığı kaydediliyor.

AB'nin Küresel Geçit (Global Gateway) girişiminin bir parçası olan bu projenin 2029 yılında tamamlanması bekleniyor. Projeye Avrupa Komisyonu'nun 2,3 milyar Avroluk bir yatırım sağlaması da öngörülüyor. 1.200 kilometrelik bir hattı geçmesi planlanan faaliyete geçmesi durumunda kablonun dünyanın en uzun denizaltı enerji kablosu olacağı kaydediliyor.

AB, Orta Asya ve Hazar üzerinden Asya'yı Avrupa'ya bağlayacak olan Orta Koridor projesine büyük önem veriyor. AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, 16 Eylül'de yaptığı "Birliğin Durumu" konuşmasında, Orta Koridor için 12 milyar Euro yatırım planladıklarını kaydetti.

AB, Azerbaycan aracılığıyla Hazar havzası enerji kaynaklarının Avrupa'ya daha faz taşınmasını ve böylece Rus doğalgazına olan bağımlılığının tamamen ortadan kalkmasını amaçlıyor.

Karadeniz güvenliği riskli

Projenin önündeki en büyük engel ise Rusya'nın Ukrayna'yı işgal girişimin Karadeniz'i içine alacak şekilde yayılması ve sivil ve ticari gemilerin de hedef alınması.

Denizaltı kablosunun Kırım'ın güneyinden döşenecek olmasının önemli bir risk oluşturduğu kaydediliyor.

Türkiye, uzun süredir Rusya ve Ukrayna taraflarına Karadeniz'de moratoryum uygulanması çağrısında bulunuyor ve bölgenin istikrarını, ekonomik ve ulaştırma faaliyetlerini bozacak girişimlerden uzak durmasını istiyor.

Dışişleri Bakanı Fidan'ın bu yöndeki son çağrısını 15 Eylül'de Bakü'den yapması dikkat çeken bir unsur oldu. Son aylarda Karadeniz'de sivil gemilere yönelik artan saldırıların can, mal, seyir ve çevre güvenliğine ciddi şekilde zarar verdiğini kaydeden Fidan, "Savaşın Karadeniz'de de yayılması ve vatandaşlarımızın hayatını ve şirketlerimizin faaliyetlerini tehdit etmesi, kabul edilebilir bir durum değil," ifadelerini kullandı.

Fidan, Türkiye'nin bu konudaki mesajlarını her iki tarafa da ilettiğini kaydetti.

Ankara, Kiev ve Moskova'ya Karadeniz saldırılarının durdurulması ve yeni bir tahıl koridoru girişimi başlatılması çağrısında bulunmuş ama Rusya'dan bu konuda olumlu bir geri dönüş alamamıştı.

Nahçıvan'dan Türkiye'ye elektrik sistemi

Türkiye ve Azerbaycan'ın üzerinde çalıştığı diğer bir proje, Nahçıvan-Türkiye Elektrik İletim Hattı. Bu hat, Azerbaycan'ın Ermenistan ile Ağustos 2025'te Washington'da vardığı anlaşma kapsamında doğrudan coğrafi bağlantısı olmayan Nahçıvan Özerk Yönetimi'ne ulaştırma ve enerji hattı projesinin uzantısı olarak değerlendiriliyor.

Azerbaycan, Ermenistan ve ABD arasında imzalanan ve Zengezur Koridoru olarak da bilinen "Trump Uluslararası Barış ve Refah Yolu", Azerbaycan ile Nahçıvan'ı Ermenistan topraklarını aşarak birleştiren önemli bir bölgesel bağlantısallık projesi olarak değerlendiriliyor.

Azerbaycan'ın bu hat üzerinden Nahçıvan'a göndereceği elektriğin özerk yönetimle Türkiye arasında yeni hatlar kurulmasının ardından Türk pazarına da taşınması planlanıyor.

Azerbaycan kendi topraklarında altyapı çalışmalarına başladı. Ancak TRIPP projesinin yaşama geçmesi için teknik çalışmaların hala sürdüğü biliniyor.

Türkiye, Nahçıvan ve TRIPP üzerinden doğrudan Azerbaycan'a bağlanmayı ve böylece Orta Asya ile Orta Koridor bağlantısallığının tamamlanmasını büyük bir stratejik adım olarak görüyor. Bu hattın tam olarak işlemesi durumunda Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) devletleri arasında daha büyük bir işbirliğinin sağlanması da öngörülüyor.

Türkiye'nin 29-20 Ekim günlerinde ev sahipliğini yapacağı TDT Zirvesi'nin de en önemli gündem maddeleri arasında bağlantısallığın somut projelerle güçlendirilmesi yer alıyor.