Wanawake 10 waliobadili mtazamo wa dunia kuhusu Afrika kupitia uvumbuzi wao

Kwa muda mrefu, historia ya safari za ugunduzi barani Afrika ilisimuliwa kwa mtazamo wa wanaume. Hata hivyo, wanawake jasiri nao walikuwa sehemu muhimu ya historia hiyo. Walikabiliana na hatari, walisafiri katika maeneo yasiyofahamika na kupinga mitazamo iliyokuwepo wakati wao.

Kuanzia Mary Kingsley, aliyechunguza Afrika Magharibi mwishoni mwa karne ya 19, hadi Beryl Markham, aliyekuwa mwanzilishi wa safari za anga barani Afrika, kila mmoja alichangia kwa namna yake kubadili mtazamo wa nchi za Magharibi kuhusu bara hili.

Kazi zao katika safari na shughuli mbalimbali zinaeleza historia ya uvumbuzi na changamoto, lakini pia zama ambazo wanawake walilazimika kupambana ili kupata nafasi katika ulimwengu uliotawaliwa na wanaume.

Baadhi yao huenda wasihesabiwe kuwa wavumbuzi kwa maana halisi ya neno hilo, lakini kama waanzilishi katika nyanja zao, walichangia kuifanya Afrika ieleweke vizuri zaidi.

1. Mary Kingsley (1862-1900)

Mary Henrietta Kingsley alikuwa mtafiti, mtaalamu wa makabila na mwandishi kutoka Uingereza, aliyezaliwa London mwaka 1862.

Licha ya kupata elimu rasmi kwa kiwango kidogo, alijifunza mambo mengi kupitia maktaba ya baba yake iliyokuwa na vitabu vya sayansi na jiografia. Baada ya wazazi wake kufariki mwaka 1892, alifanya safari mbili kubwa za uchunguzi Afrika Magharibi, akipita katika maeneo ambayo sasa ni Gabon na Cameroon. Alitumia mitumbwi na kusaidiwa na waongozaji wenyeji. Pia alisafiri nchini Nigeria na kuwa mmoja wa wavumbuzi wakubwa wa kwanza wa Uingereza kuchunguza Afrika Magharibi.

Kingsley alivutiwa zaidi na dini, mila na mifumo ya kijamii ya jamii alizokutana nazo, hususan jamii ya Fang. Maelezo yake kuhusu jamii za Afrika, makusanyo yake ya kisayansi na simulizi za safari zake yalisaidia kupinga baadhi ya mitazamo potofu ya Wazungu kuhusu Afrika.

Alisisitiza umuhimu wa kuelewa jamii za Afrika kwa kuzingatia tamaduni zao wenyewe, badala ya kuzipima kwa vigezo vya Ulaya.

2. Alexine Tinne (1835-1869)

Alexine Tinne, ambaye jina lake halisi lilikuwa Alexandrine Pieternella Françoise Tinne, alikuwa mtafiti, mpiga picha na mkusanyaji wa vitu vya kihistoria kutoka Uholanzi. Alizaliwa mwaka 1835 katika familia tajiri mjini The Hague.

Baada ya safari yake ya kwanza nchini Misri mwaka 1850, alielekea kusini zaidi na kuwa miongoni mwa wanawake wa kwanza kutoka Ulaya kuchunguza eneo la juu la Mto Nile. Kati ya mwaka 1862 na 1864, alisafiri katika Mto Nile akiwa na mama yake, shangazi yake na wavumbuzi wenzake Theodor von Heuglin na Hermann Steudner. Pia alishiriki katika msafara uliokwenda eneo la Bahr el-Ghazal.

Safari hizo zilikumbwa na changamoto za magonjwa ya kitropiki yaliyosababisha vifo vya baadhi ya ndugu na wasafiri wenzake. Mwaka 1869, aliondoka Tripoli akiwa na msafara mkubwa kuelekea Murzuq, katika eneo la Fezzan, kwa lengo la kuendelea na uchunguzi wa ndani ya Jangwa la Sahara.

Hata hivyo, Agosti 1, 1869, aliuawa akiwa safarini kuelekea Ghat pamoja na wasafiri wenzake wawili kutoka Uholanzi. Anakumbukwa kama mmoja wa wanawake wa kwanza kuongoza misafara halisi ya kisayansi barani Afrika, wakati shughuli hizo zilikuwa zikitawaliwa sana na wanaume.

3. Delia Akeley (1869-1970)

Delia Akeley alikuwa mtafiti, mpiga picha na mwandishi kutoka Marekani, aliyezaliwa Desemba 5, 1869, katika jimbo la Wisconsin. Alifahamika zaidi kwa safari zake za uchunguzi barani Afrika mwanzoni mwa karne ya 20.

Mwanzoni alishiriki katika misafara ya mume wake, Carl Akeley, kuelekea Afrika Mashariki kwa ajili ya makumbusho ya Marekani. Baadaye alijijengea nafasi yake kama mtafiti huru baada ya mumewe kujeruhiwa vibaya na tembo. Mwaka 1923, baada ya kutengana na mumewe, alirejea Afrika akiongoza msafara uliofadhiliwa na Jumba la Makumbusho la Brooklyn, jukumu lililokuwa nadra kwa mwanamke wakati huo.

Kati ya mwaka 1924 na 1925, alisafiri katika maeneo ya Afrika ya Ikweta, akipiga picha na kukusanya vielelezo. Alikaa kwa miezi kadhaa miongoni mwa jamii za msitu wa Ituri kabla ya kuelekea pwani ya magharibi. Pia aliongoza misafara kadhaa iliyolenga kuchunguza wanyamapori na jamii za Afrika ya Kati.

Kutokana na uchunguzi wake wa tabia za sokwe na nyani, aliandika kitabu J.T. Jr.: The Biography of an African Monkey, kuhusu nyani aliyemchukua kutoka Kenya na kumfuga. Pia alichapisha Jungle Portraits mwaka 1930. Machapisho yake yaliunganisha uchunguzi wa wanyama na jamii za Afrika, na kusaidia kuwafahamisha wasomaji wa Marekani kuhusu bara hili. Alifariki Mei 22, 1970, akiwa na umri wa miaka 100.

4. Isabelle Eberhardt (1877-1904)

Isabelle Eberhardt alizaliwa mjini Geneva, Uswisi, mwaka 1877. Alikuwa mwandishi wa habari, mwandishi wa vitabu na msafiri, ambaye maisha na kazi zake zilihusishwa kwa karibu na Algeria.

Alikulia katika mazingira yenye tamaduni na lugha mbalimbali, akajifunza Kiarabu na kuanza kuandika akiwa mdogo. Mwaka 1897 alikwenda Algeria pamoja na mama yake. Baada ya mama yake kufariki, aliishi maisha ya kusafiri kati ya Afrika Kaskazini, Geneva na Marseille, mara nyingi akitumia utambulisho wa kiume wa Si Mahmoud Saadi.

Alisafiri katika Jangwa la Sahara akiwa amejifanya mwanaume, jambo lililomwezesha kufika katika maeneo ambayo wakati huo yalikuwa magumu kwa wanawake wa Ulaya kuyafikia. Alisilimu na kujiunga kwa karibu na jamii ya Waislamu nchini Algeria kupitia uhusiano wake na jumuiya ya Kisufi ya Qadiriyya.

Kupitia machapisho yake, alieleza maisha ya kila siku ya Waalgeria, umaskini, imani, mandhari ya Sahara na uhusiano wa utawala wa kikoloni. Alifariki Oktoba 21, 1904, akiwa na umri wa miaka 27, baada ya nyumba aliyokuwa akiishi Aïn Sefra, kusini-magharibi mwa Algeria, kuporomoka kufuatia mafuriko ya ghafla. Machapisho yake mengi yalichapishwa baada ya kifo chake.

5. Gertrude Caton-Thompson (1888-1985)

Gertrude Caton-Thompson alikuwa mwanaakiolojia na mtaalamu wa historia ya kale kutoka Uingereza, aliyezaliwa London Februari 1, 1888. Alifahamika kwa utafiti wake nchini Misri na kusini mwa Afrika.

Baada ya kufanya kazi katika utawala wa Uingereza wakati wa Vita vya Kwanza vya Dunia, alianza mafunzo ya akiolojia mwaka 1921 akiwa na umri wa miaka 33. Alishiriki katika uchimbaji wa maeneo ya kihistoria nchini Misri na baadaye akajikita katika utafiti wa jamii za kale.

Kati ya mwaka 1924 na 1928, alifanya utafiti katika eneo la Fayoum nchini Misri pamoja na mwanajiolojia Elinor Gardner. Utafiti huo ulimfanya kuwa mwanzilishi wa mbinu zilizochanganya akiolojia, jiolojia na uchunguzi wa tabaka za ardhi ili kuelewa jamii za kipindi cha Neolithic. Pia aligundua mabaki ya kijiji cha kale cha utamaduni wa Badarian huko Hemamieh.

Mwaka 1929, aliongoza uchunguzi wa magofu ya Great Zimbabwe wakati baadhi ya nadharia za kikoloni zilidai kuwa eneo hilo lilijengwa na watu kutoka nje ya Afrika. Kazi yake ilichangia kuthibitisha kuwa jengo hilo kubwa lilikuwa kazi ya ustaarabu wa wenyeji wa Afrika. Uchunguzi wake pia ulionyesha kuwepo kwa biashara kati ya eneo hilo na jamii za ukanda wa Bahari ya Hindi. Alifariki Aprili 18, 1985, akiwa na umri wa miaka 97.

6. Freya Stark (1893-1993)

Freya Stark alikuwa mtafiti na mwandishi kutoka Uingereza, aliyezaliwa Januari 31, 1893. Alijulikana kwa safari zake katika maeneo ya Mashariki ya Kati na machapisho yake yaliyochanganya uchunguzi wa jamii, historia na simulizi za kifasihi.

Mwaka 1920, muda mfupi baada ya kumalizika kwa Vita vya Kwanza vya Dunia, alianza safari zilizomfikisha Uajemi, ambayo sasa ni Iran, Iraq, Syria na maeneo ya Uarabuni. Alitembelea maeneo ambayo wakati huo hayakufahamika sana kwa wasafiri wengi wa Ulaya.

Uzoefu wake katika mabonde ya milima ya Uajemi ulimhamasisha kuandika kitabu The Valleys of the Assassins, kilichochapishwa mwaka 1934. Mwaka 1936, safari zake katika Hadramawt zilimpa msukumo wa kuandika kitabu kingine maarufu, The Southern Gates of Arabia.

Stark alijulikana zaidi kwa namna alivyowaangalia na kuwaeleza watu aliokutana nao. Machapisho yake yalijikita katika mazungumzo, mila, mavazi na maisha ya kila siku. Aliandika zaidi ya vitabu 30 na alikuwa miongoni mwa waandishi mashuhuri wa fasihi ya safari nchini Uingereza katika karne ya 20.

Pia aliwahi kufanya kazi kwa niaba ya Uingereza huko Mashariki ya Kati na kushiriki kuanzisha Brotherhood of Freedom nchini Misri wakati wa Vita vya Pili vya Dunia. Alifariki mwaka 1993 nchini Italia akiwa na umri wa miaka 100.

7. Jane Goodall (1934-2025)

Jane Goodall alikuwa mtaalamu wa tabia za wanyama, sokwe na jamii za binadamu kutoka Uingereza, aliyezaliwa Aprili 3, 1934, mjini Hampstead, London.

Mwaka 1957, akiwa na umri wa miaka 23, alikwenda Kenya ya Uingereza kwa mwaliko wa rafiki yake. Huko alikutana na mwanaakiolojia na mtaalamu wa viumbe vya kale Louis Leakey, aliyekuwa akifanya utafiti mkubwa Afrika Mashariki. Leakey alimwajiri kama katibu wake.

Mwaka 1960, aliamua kuishi karibu na sokwe ili kuwachunguza na kuelewa tabia zao. Katika uchunguzi huo, aligundua sokwe akitengeneza na kutumia kifaa cha kutoa mchwa kutoka kwenye vichuguu. Ugunduzi huo ulipinga baadhi ya mitazamo ya wakati huo kuhusu tofauti kati ya binadamu na wanyama wengine. Goodall anatajwa kuwa mwanasayansi wa kwanza kuchunguza na kuandika matumizi ya zana kwa sokwe kujipatia chakula.

Baadaye alihamia eneo la Ziwa Tanganyika nchini Tanzania, katika eneo ambalo sasa ni Hifadhi ya Taifa ya Gombe. Mwaka 1977 alianzisha Taasisi ya Jane Goodall, inayojihusisha na utafiti, uhifadhi wa viumbe hai na elimu. Alifariki Oktoba 1, 2025, akiwa na umri wa miaka 91, mjini Los Angeles, Marekani.

8. Mary Leakey (1913-1996)

Mary Leakey alikuwa mtaalamu wa utafiti wa mabaki ya viumbe vya kale kutoka Uingereza, aliyezaliwa Februari 6, 1913, mjini London. Kazi zake za uchunguzi zimekuwa na mchango mkubwa katika kuelewa asili ya binadamu.

Mwaka 1935, aligundua vipande viwili vya mifupa ya fuvu la kichwa nchini Tanzania, vilivyohusishwa na uwezekano wa kuwa vya Homo erectus. Baadaye, ubora wa kazi yake katika uchimbaji wa maeneo ya kihistoria ulimwezesha kufanya uvumbuzi mwingine muhimu Afrika Mashariki.

Mwaka 1948, aligundua fuvu la Proconsul africanus katika Kisiwa cha Rusinga, Ziwa Victoria. Kiumbe huyo ni jamii ya nyani wa kale aliyeishi takribani miaka milioni 25 iliyopita. Pamoja na mumewe, Louis Leakey, alifanya uvumbuzi muhimu wa mabaki ya Homo erectus na Australopithecus, yakiwemo mabaki ya Zinjanthropus, maarufu kama Zinj, yaliyogunduliwa mwaka 1959 katika eneo la Olduvai nchini Tanzania.

Kuanzia mwaka 1978, alijulikana duniani kote kwa kushiriki katika uchunguzi wa nyayo za viumbe watatu wa kale waliotembea kwa miguu miwili huko Laetoli, Tanzania. Nyayo hizo, zilizohifadhiwa kwenye majivu ya volkano, zinakadiriwa kuwa na umri wa takribani miaka milioni 3.7 na zinachukuliwa kuwa nyayo za kale zaidi za viumbe wa jamii ya binadamu zinazojulikana. Alifariki Desemba 9, 1996, mjini Nairobi, Kenya.

9. Anne Spoerry (1918-1999)

Anne Spoerry alikuwa daktari na rubani kutoka Ufaransa, aliyezaliwa Mei 13, 1918, mjini Cannes. Alijulikana kwa jina la utani la "Mama Daktari", ambalo ni msemo wa Kiswahili unaomaanisha takribani mama daktari.

Wakati wa Vita vya Pili vya Dunia alijiunga na harakati za upinzani dhidi ya utawala wa Nazi nchini Ufaransa. Alikamatwa mwaka 1943 na kupelekwa katika kambi ya Ravensbrück, ambako alifanya kazi kama msaidizi wa matibabu.

Baada ya vita, baadhi ya wafungwa wenzake wa zamani walimshutumu kwa kuwatesa na kuhusika na vifo vya wafungwa katika Block 10, iliyokuwa ikiongozwa na Carmen Mory. Uchunguzi ulioanzishwa nchini Uswisi mwaka 1947 ulifungwa bila hatua zaidi kutokana na kukosekana kwa ushahidi wa kutosha.

Alifahamika zaidi kwa kutoa huduma za afya kwa jamii zilizokuwa maeneo ya mbali nchini Kenya kwa kutumia ndege. Baada ya kusomea udaktari mjini Paris na kupata mafunzo ya tiba za magonjwa ya kitropiki, alihamia Kenya mwaka 1950. Alijifunza kuruka ndege mwaka 1963 na mwaka uliofuata alijiunga na Shirika la African Medical and Research Foundation (AMREF).

Akiwa rubani wa ndege ndogo, alifika katika jamii za maeneo ya mbali na kutoa huduma za matibabu, chanjo, afya ya uzazi na huduma kwa watoto. Mwaka 1994 aliandika historia ya maisha yake katika kitabu On m'appelle Mama Daktari. Alifariki Februari 2, 1999, mjini Nairobi, akiwa na umri wa miaka 80.

10. Beryl Markham (1902-1986)

Beryl Markham alikuwa rubani na mwandishi kutoka Uingereza, aliyezaliwa Oktoba 26, 1902, mjini Ashwell. Alikulia nchini Kenya baada ya familia yake kuhamia huko akiwa mdogo.

Alitumia utoto wake karibu na Njoro, ambako alishirikiana na jamii za wenyeji na farasi waliofugwa na baba yake. Akiwa na shauku ya mashindano ya farasi, alikuja kuwa mwanamke wa kwanza nchini Kenya kupata leseni ya kitaalamu ya kuwafundisha farasi kwa ajili ya mashindano.

Katika miaka ya 1920, alijifunza kurusha ndege na baadaye kuwa rubani mtaalamu. Alifanya kazi ya kusafirisha watu na bidhaa kwa ndege katika maeneo ya porini ya Afrika Mashariki. Alijulikana zaidi kwa safari yake ya pekee ya kuvuka Bahari ya Atlantiki ya Kaskazini kutoka mashariki kuelekea magharibi.

Septemba 4, 1936, aliondoka Uingereza kwa ndege aina ya Percival Vega Gull akiwa na lengo la kufika New York. Alisafiri peke yake huku akikabiliana na upepo uliokuwa ukielekea kinyume na safari yake. Baada ya zaidi ya saa 20 angani, matatizo ya mafuta yalimlazimisha kutua kwa dharura katika eneo la Nova Scotia, Canada. Hata hivyo, aliweka historia kwa kuwa mwanamke wa kwanza kuvuka Bahari ya Atlantiki ya Kaskazini peke yake kutoka mashariki kuelekea magharibi bila kusimama.

Mwaka 1942 alichapisha kitabu West with the Night, ambacho kinaeleza kumbukumbu zake za maisha nchini Kenya na uzoefu wake kama rubani. Alifariki Agosti 3, 1986, mjini Nairobi, Kenya, akiwa na umri wa miaka 83.

Imetafsiriwa na Yusuph Mazimu na kuhaririwa na Ambia Hirsi