Xarkaha internetka ee badda hoos mara ma waxay noqonayaan hubka cusub ee Iiraan?

Warbaahinta iyo kooxaha siyaasadda mayalka adag ee Iran waxay sii wadaan inay u soo bandhigaan marin biyoodka Hormuz sidii in uusan ahayn oo kaliya marinka gaadiidka saliida ee muhiimka ah, laakiin sidoo kale uu yahay dariiq istaraatiiji u ah isgaarsiinta internetka.

Sida laga soo xigtay maraakibtaas, Iiraan waxay awood u leedahay in ay cadaadis saarto badda hoosteeda, iyada oo la adeegsanayo fiilooyinka internetka ee caalamiga ah ee hoos yaalla badda.

Dooda ku saabsan burburinta xarkaha internetka ayaa soo shaac baxday iyadoo uu cirka isku sii shareerayo khilaafka u dhaxeeya Iran iyo Mareykanka, kadib markii Mareykanka uu go'doomin militari ku soo rogay marin biyoodka Hormuz.

Sida uu qorshuhu yahay, Iran waxay doonaysaa inay awood u yeelato sidii ay u maamuli lahayd xarkaha badda hoosteeda mara ee aaggaas.

In kasta oo tallaabadan oo kale ay u badan tahay inay la kulanto caqabado badan oo xagga sharciga iyo farsamada ah, haddana dooddani waxay iftiiminaysaa dadaalka Iran ay ku doonayso inay ku ballaariso awooddeeda difaac siyaabo aan caadi ahayn xitaa haddii ay la macno tahay inay dhaawacayso kaabayaasha internetka ee xasaasiga ah.

Tani ma waxay tahay dagaal cusub oo ka qarxa marinka Hormuz?

Muddo tobanaan sano ah, marin-biyoodka Hormuz waxa ugu horrayn lala xiriiriyey maraakiibta saliidda ama tamarta, maadaama ku dhawaad 20% saliidda badda ee dunidu ay maraan marinka cidhiidhiga ah.

Wakaaladda wararka ee Fars, oo xiriir dhow la leh ilaalada kacaanka Islaamiga ah ee Iran, ayaa warbixin la daabacay 8-dii May waxay ku soo jeedisay fikradda isticmaalka fiilooyinka internetka ee badda hoosteeda in ay noqon karaan hub iyo qalab cadaadis si loo soo afjaro khilaafka.

Xarkahani waxay daabulaan isgaadhsiinta caalamiga ah iyo sidoo kale xogta maaliyadeed ee u dhaxaysa Yurub, Bariga Dhexe, iyo Aasiya.

Sida laga soo xigtay Tata Communications oo ah shirkad la socota kaabayaasha isgaarsiinta caalamiga ah, nidaamyada fiilooyinka isgaarsiinta ee waaweyn sida Falcon, GBI iyo TGN-Gulf waxay maraan marin biyoodka Hormuz, ayagoo fududeeya gudbinta xogta u dhaxaysa Gacanka Beershiya, Yurub iyo Asia.

Nidaamka TGN ee Khaliijka oo keliya waxa uu isku xidhaa Cumaan, Imaaraadka Carabta, Qatar, Baxrayn iyo Sucuudiga shabakad isgaarsiineed oo ballaadhan oo caalami ah.

Wakaaladda wararka ee Fars ayaa sidoo kale ku nuuxnuuxsatay in shirkadaha waaweyn ee tignoolajiyada sida Google, Meta, iyo Microsoft ay si ka badan sidii hore u isticmaalayaan xarkaha. Sida laga soo xigtay wakaaladda wararka, nidaamyada maaliyadeed sida SWIFT waxay sidoo kale ku tiirsan yihiin fiilooyinka badda hoosteeda mara.

Warbixinta Fars waxa ay leedahay, "Haddii uu shidaalku dunida kaxaynayey qarnigii 20-aad, markaas xogtu waa saliiddii qarniga 21-aad," iyada oo ku nuuxnuuxsatay in Iiraan ay hadda leedahay saamayn juquraafiyeed marka loo eego labada waddan ee ay xafiiltamaan.

Ashreq News, oo ah hay'ad kale oo warbaahin ah oo xiriir dhow la leh militariga IRGC ayaa sidoo kale muujisay aragti taas la mid ah, iyadoo fiilooyinka badda hoosteeda u adeegsatay "hubka Iran" oo "hoos u dhigi kara Maraykanka iyo xulafadiisa".

Doodan ku saabsan xarkaha badda hoosteeda mara ayaa ku soo beegmaysa xilli masuuliyiinta Iran ay si isdaba joog ah uga digayeen in Iran ay dib u qaabaynayso siyaasaddeeda amniga gobolka kadib markii ay ku eedeeyeen wadamada Khaliijka inay taageeraan hawlgallada ciidamada Maraykanka.

Maxay muhiim u yihiin xarkaha badda hoos mara?

Sida lagu sheegay warbixin ay daabacday wakaaladda wararka ee Reuters oo la daabacay dabayaaqadii bishii Abriil, ku dhawaad 99 boqolkiiba qulqulka caalamiga ah ee internetka adduunka waxaa lagu kala qaadaa fiilooyinka fiber-optic ee la dhigo badda hoosteeda.

Shirkadda cilmi baarista kaabayaasha isgaarsiinta ee TeleGeography ayaa u aqoonsatay AEE-1, Falcon, iyo Gulf Bridge International inay yihiin qaar ka mid ah fiilooyinka ka shaqeeya oo mara marinka Hormuz.

Khalkhal kasta oo aagga ka dhaca wuxuu saameyn karaa adeegyada internetka ee gobolka, hawlaha bangiyada, iyo sidoo kale shabakadaha ganacsiga.

Maxaa la soo jeediyey?

Warbaahinta mayalka adag ee Iran iyo sidoo kale dadka ku dhow dhow dowladda ayaan ku baaqin in si toos ah loo jaro ama loo xakameeyo xarkaha badda hoos mara.

Taa beddelkeeda, waxay ku adkaysteen inay cashuur ururin doonaan oo ay xakamayn doonaan maamulka dhijitaalka ah ee aagga.

Sida laga soo xigtay hoggaamiyeyaasha Iran, marin-biyoodka Hormuz wuxuu ku yaalaa gudaha dhul badeedka Iran halka qaybta kale ay hoos timaado Cumaan, sidaas darteed Tehran waxay isticmaali kartaa awood sharci iyo maamul oo ku saabsan kaabayaasha si loo xakameeyo fiilooyinka.

Xildhibaan ka tirsan baarlamaanka Iran ayaa u sheegay wakaaladda wararka ee Fars News in ay soo jeediyeen dhowr tallaabo oo ay ka mid yihiin in loo baahan yahay ogolaanshaha xarkaha badda hoos mara, in lagu soo rogo kharashaad ku baxa fiilooyinka, iyo in Iran laga qaybgeliyo dhismaha iyo dayactirka fiilooyinka iyada oo ujeedadu tahay in la kordhiyo dakhligeeda.

Xarkaha badda hoosteeda mara waxay caadi ahaan ka samaysan yihiin xarig badan oo fiber-optic ah kuwaas oo dhex socda xudunta birta ah ee u adkaysata daxalka.

Iiraan ma leedahay awood sharci oo ay ku koontaroosho xarkahaas?

Iran ayaa ku doodaysa in iyada oo maraakiibta caalamiga ahi ay xaq u leeyihiin in ay maraan marin biyoodka, haddana tani "aysan dalalka xeebtaas saarayn ka maanacayn sharci ahaan biyahaas".

Si kastaba ha ahaatee, sharciyadda caalamiga ah ee badaha ayaa laga yaabaa inay caqabad ku noqdaan fasiraadda noocaas ah ee awoodda Iran ee kaabayaasha isgaarsiinta caalamiga ah.

Intaa waxaa dheer, quwadaha waaweyn ee adduunka, oo ay ku jiraan Mareykanka iyo dalalka Yurub, ma aqbali doonaan isku day kasta oo Iran ay ku soo rogto cunaqabateyn ama canshuur hal dhinac ah oo ku saabsan kaabayaasha internetka ee caalamiga ah.

Waxa kale oo jira caqabado hawleed. Si ka duwan sida maraakiibta, xarkaha badda hoostooda way adag tahay in mar walba lala socdo, waxaana lagu maareeyaa heshiisyo caalami ah oo adag oo dhex mara dawlado iyo shirkado gaar loo leeyahay.

Tallaabo kasta oo ula kac ah oo lagu joojinayo fiilooyinkan waxay horseedi kartaa tallaabo caalami ah oo xooggan oo ka dhan ah Iran.