آسیب‌ دیده یا نابود شده؛ گزارش افشا شده آمریکا درباره مراکز هسته‌ای ایران چه اطلاعاتی به ما می‌دهد؟

سایت فردو شاید یکی از تحت نظرترین مکان‌های جهان باشد.

در سال ۲۰۰۹، برای نخستین بار، منابع اطلاعاتی غرب اعلام کردند که این مکان محل یک تأسیسات مخفی هسته‌ای است. اکنون، درک میزان آسیبی که حملات آمریکا وارد کرده‌اند، برای مشخص‌کردن مسیر آتی درگیری، اهمیتی کلیدی دارد.

یک ارزیابی فاش‌شده از سوی آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا نشان می‌دهد که اجزای اصلی برنامه هسته‌ای ایران نابود نشده‌اند و این حملات تنها پیشرفت ایران را برای چند ماه به عقب انداخته‌اند، نه چند سال.

با این حال، این فقط یک ارزیابی اولیه است و برچسب درجه «اطمینان پایین» دارد به این دلیل که هنوز در مراحل ابتدایی تحلیل رویدادی هستیم که در مکانی عمداً پنهان از نگاه‌ها رخ داده است.

آژانس اطلاعات دفاعی، نهاد وابسته به پنتاگون است که در زمینه اطلاعات نظامی برای پشتیبانی از عملیات‌ها تخصص دارد. این آژانس حجم زیادی از داده‌های فنی را جمع‌آوری می‌کند و با نهادهایی مانند سیا تفاوت دارد.

ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، بلافاصله پس از حمله گفت: «ارزیابی نهایی از میزان خسارت زمان خواهد برد.» اما آسیب‌زدن یا نابود کردن این برنامه دقیقاً به چه معناست و چگونه باید ارزیابی شود؟

تصاویر ماهواره‌ای از حفره‌ها و گردوغبار اطلاعات اندکی از آنچه واقعاً در زیر زمین اتفاق افتاده ارائه می‌دهند. همچنین نشانه‌ای از فروریزش شدید یا ریزش کوه مشاهده نمی‌شود.

این احتمالاً نشان می‌دهد که با وجود استفاده آمریکا از چندین بمب، ایران از بتن آرمه (مسلح) کافی برای جلوگیری از رسیدن بمب به تالار اصلی و تخریب تجهیزات داخلی استفاده کرده است. این نخستین بار بود که این نوع بمب‌ها در عملیات واقعی به کار گرفته شدند، که خود بر سطح ابهام می‌افزاید.

با این وجود، سانتریفیوژهایی که با سرعت بالا برای غنی‌سازی اورانیوم می‌چرخند، بسیار حساس‌اند. بنابراین، انفجار ممکن است بسیاری از آن‌ها را از دور خارج کرده و از کار انداخته باشد.

برای رسیدن به تصویر دقیق‌تری از میزان خسارت، به روش‌های اطلاعاتی دیگر نیز نیاز است از جمله حسگرهای لرزه‌ای که می‌توانند عمق و شدت انفجارهای زیرزمینی را اندازه‌گیری کنند (که در مطالعات زلزله به‌کار می‌روند)، دستگاه‌هایی برای شناسایی تابش رادیواکتیو (که بازرسان بین‌المللی تاکنون چیزی مشاهده نکرده‌اند)، و ابزارهایی مانند لیدار (تشخیص و فاصله‌سنجی نوری) که با استفاده از پالس‌های لیزری از هواپیما یا پهپاد، امکان تهیه نقشه‌های سه‌بعدی از فضای درون کوه را فراهم می‌کنند.

خبرچین‌ها و ارتباطات شنودشده نیز نقشی اساسی خواهند داشت، چرا که ممکن است حاوی اطلاعاتی درباره گفت‌وگوهای مقامات ایرانی درباره میزان خسارت و پیامدهای آن باشند. همه این داده‌ها به‌طور مداوم به‌روزرسانی می‌شوند تا ارزیابی نهایی با سطح اطمینان بالاتری ارائه شود.

حتی اگر سایت‌هایی مانند فردو به‌شدت آسیب دیده و فعلاً غیرقابل استفاده شده باشند — آن‌گونه که مقامات آمریکایی ادعا کرده‌اند، این با پایان یافتن کل برنامه هسته‌ای ایران تفاوت دارد؛ چرا که این برنامه ممکن است در مکان‌های دیگر بازسازی شود.

در آستانه حمله، حرکت ناوگانی از کامیون‌ها در فردو مشاهده شد. پرسش اصلی این است که آن‌ها چه چیزی را منتقل می‌کردند و مقصدشان کجا بود.

تمام نشانه‌ها حاکی از آن‌اند که تهران ذخایر اورانیوم با غنای بالا را به مکان دیگری انتقال داده است. کوهی دیگر با نام کوه کلنگ ‌گزلا توجه جامعه جهانی را به خود جلب کرده و ممکن است بخشی از سانتریفیوژها نیز منتقل شده باشند هرچند تقریباً با اطمینان می‌توان گفت به اندازه‌ای نبوده که ایران بتواند با همان سرعت قبل از حمله پیش برود.

حتی با وجود اورانیوم با غنای بالا، مراحل بیشتری برای ساخت یک بمب لازم است — از جمله فرآیند تسلیح‌سازی و توسعه سامانه‌های پرتاب. این مراحل نیازمند سطحی بسیار بالا از دانش تخصصی علمی هستند. یکی از قابل توجه‌ترین اقدامات اسرائیل در ابتدای درگیری، ترور دانشمندانی بود که در این برنامه نقش داشتند، با هدف به تأخیر انداختن روند پیشرفت ایران.

حملات بی‌تردید برنامه هسته‌ای ایران را به عقب رانده‌اند. اما تا چه حد؟ پاسخ به این پرسش به درک آنچه پس از حمله باقی مانده بستگی دارد، و در نهایت تنها یک برآورد خواهد بود، نه عددی قطعی.

همه این‌ها بدان معناست که تلاش نهادهای اطلاعاتی برای فهم بهتر برنامه هسته‌ای ایران در ماه‌های آینده شدت خواهد گرفت. و اگر شواهدی از بازسازی مخفیانه یا شتاب گرفتن روند ساخت بمب به دست آید، احتمال آغاز دوباره درگیری بالاست.