OTAN itarimo Amerika yaba ifite ubushobozi bungana iki bwa gisirikare?

Umubano hagati y'ibihugu bikikije inyanja ya Atalantika (Atlantic) wongeye kugorana nyuma y'uko ibihugu by'i Burayi byanze cyane kugira uruhare mu bitero biherutse kugabwa na Leta Zunze Ubumwe za Amerika na Israel kuri Iran.

Perezida Donald Trump wa Amerika, yagiye agaragaza kenshi ko atishimiye abafatanyabikorwa be b'i Burayi binyuze mu biganiro n'itangazamakuru no ku mbuga nkoranyambaga, ndetse anakangisha ko azavana Amerika muri iri huriro rya gisirikare ryo gutabarana OTAN/NATO rimaze imyaka ibarirwa muri za mirongo.

Amerika ishyira igice kinini cy'amafaranga akoreshwa mu bya gisirikare muri uyu muryango, hiyongereyeho kuba zifite ubushobozi buhanitse mu ikoranabuhanga rya gisirikare.

Ese niramuka yikuye muri uyu muryango, ibihugu by'i Burayi bizashobora gutanga ingabo n'ibikoresho byo kwirinda bidafite urufatiro rw'igisirikare cy'Abanyamerika?

NATO ni iki? Yashinzweho ite?

OTAN yashinzwe mu 1949 witabiriwe n'ibihugu 12, birimo Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Ubwongereza, Canada n'Ubufaransa.

Abanyamuryango bayo bemeranya ko igitero icyo ari cyo cyose ku gihugu kimwe kizaba ari igitero kuri bose, ibyo bikaba bisaba kugishyigikirana mu kwirwanaho.

Intego yayo yari ugukumira kwaguka kwa Leta Zunze Ubumwe z'Abasoviyeti mu Burayi, umuryango w'ibihugu bya gikomunisiti byari biyobowe n'Uburusiya.

Nyuma y'isenyuka ry'ubutegetsi bw'Abasoviyeti mu 1991, ibihugu byinshi byo mu Burayi bw'Iburasirazuba byinjiye muri iryo shyirahamwe, birimo Albania, Bulgaria, Hongiriya, Polonye, ​​Repubulika ya Tchèque, Slovakiya, Romania, Lithuania, Lativia na Estonia.

Suwede na Finland, byari bimaze imyaka ibarirwa muri za mirongo bikomeje kutagira aho bibogamiye, nabyo byasabye kwinjiramo muri Gicurasi 2022, nyuma y'igitero kinini cy'Uburusiya muri Ukraine.

Ubu ihuriro rigizwe n'ibihugu 32 byo mu Burayi no muri Amerika ya Ruguru.

OTAN ntabwo ifite ingabo zayo bwite, ariko ibihugu biyigize bishobora gukora ibikorwa bya gisirikare bihuriweho mu rwego rwo guhangana n'ibibazo mpuzamahanga.

Ingabo z'uyu muryango zitabiriye ibikorwa byazo bya mbere by'imirwano mu 1994, ubwo indege z'intambara z'Abanyamerika zarasaga indege za Serbia mu gihe cy'ibisasu muri Bosnia, mu rwego rw'urugendo rwa Denali Flight.

Mu bikorwa birimo gukorwa harimo "Sea Guardian" yo kugenzura inyanja ya Mediterane, hamwe n'ubutumwa bwa OTAN muri Iraq, ubu bukorerwa mu mujyi wa Naples mu Butaliyani kubera umutekano uri mu karere.

Ubusabe bwa Ukraine bwo kwinjira muri uyu muryango ntiburemerwa kandi buri mu byo Uburusiya buvuga ko ari ikibazo gikomeye kuri bwo.

Iryo shyirahamwe ntiryohereje ingabo muri Ukraine, cyangwa ngo rishyireho agace kabujijwe kugurukamo, kubera gutinya ko ryakwinjizwa mu mirwano itaziguye n'Uburusiya, igihugu gikomeye cy'ibitwaro bya nikleyeri.

Ariko, bimwe mu bihugu bigize umuryango byatanze intwaro n'ibikoresho kuri Ukraine ukwabyo.

Kurengera Uburayi

Nk'umuryango wa gisirikare, OTAN ifite ingabo zikomeye zo gutera, ariko impuguke zizera ko kubura kwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika byagabanya cyane ubushobozi bw'umuryango bwo gukumira umwanzi ukomeye.

Ibiro ntaramakuru bya Reuters bivuga ko kugeza mu Ukuboza(12) 2025, abasirikare ba Amerika bagera ku 68.000 bari mu birindiro 31 bya gisirikare bya Amerika, hiyongereyeho n'ahandi hantu 19 ha gisirikare.

Dr. Tori Taussig, ukuriye Transatlantic Security Initiative muri Atlantic Council, ikigo cy'abanyamerika cy'ubushakashatsi, yemera ko "ubwitange bwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika kuri OTAN ari ingenzi cyane muri iki gihe, haba mu bijyanye n'ubushobozi busanzwe ndetse n'ubw'intwaro za kirimbuzi."

Taussig yari asanzwe afite imyanya ikomeye muri Minisiteri y'Ingabo ya Amerika, aho yari ashinzwe ibibazo by'u Burayi na OTAN.

Mu butumwa yahaye BBC kuri email, avuga ko Uburayi buzagorwa no kuzuza icyuho gikomeye nta nkunga ya Amerika, nko "ubushobozi bwo gutwara ibintu mu buryo bw'ingamba, ubutasi, kugenzura no kugenzura, hamwe na sisitemu zo kurinda ibisasu bya misile."

Ku ruhande rwe, Dr. Gavin Hall, umwarimu mu by'umutekano mpuzamahanga muri Kaminuza ya Strathclyde i Glasgow, yemeranya ko kuva muri Amerika kwari gutungura umutekano w'ibihugu by'i Burayi.

Yabwiye BBC ati: "Leta Zunze Ubumwe za Amerika ziracyari imbaraga zikomeye zishingiyeho ubushobozi bw'abandi bagize NATO."

Yongeraho ko ibihugu by'i Burayi bizi ko icyiciro cya mbere cyo gukusanya no kohereza ingabo mu gisirikare cyamaze kuba ku bitugu byabyo, kandi ko abagize OTAN bagumana ubushobozi bw'ibanze bwa gisirikare nubwo nta nkunga y'Abanyamerika bafite.

Yagaragaje ko ibikorwa bya OTAN, nko mu butumwa bw'ubugenzuzi bw'indege mu karere ka Balkans cyangwa ibikorwa byo kugenzura amazi mu nyanja mu nyanja ya Mediterane, bikorwa ahanini nta ruhare rwa Amerika rubifitemo.

Abanyamuryango ba OTAN batanga angahe mu kwirwanaho?

Trump yigeze kugaragaza amakenga akomeye kuri iri shyirahamwe n'icyo abona ko ari ukunanirwa kongera amafaranga akoreshwa mu gisirikare mu gihe cyashize.

Mu kwiyamamaza kwe kwa manda ya kabiri y'umukuru w'igihugu mu 2024, yateje impaka ubwo yavugaga ko, naramuka agarutse ku mwanya wa perezida, azashishikariza Uburusiya gutera ibihugu bya OTAN bitiyemeza gukoresha amafaranga arenga 2 ku ijana by'umusaruro wabyo mu kwirwanaho.

Mu mwaka w'i 2014, OTAN yasabye abanyamuryango bayo bose gushyira nibura 2% by'umusaruro wabo mu bikorwa byo kwirwanaho. Mu 2025, ibihugu byose bigize umuryango byari byageze kuri iyo ntego.

Intego iheruka abanyamuryango biyemeje ni ukongera amafaranga akoreshwa mu gisirikare akagera kuri 5% by'umusaruro rusange w'igihugu bitarenze umwaka wa 2035.

Nk'uko Ikigo Mpuzamahanga cy'Ubushakashatsi ku Mahoro cya Stockholm kibitangaza, Leta Zunze Ubumwe za Amerika zari zifite hafi 66% by'amafaranga yose OTAN yakoresheje mu gisirikare mu 2024.

Tori Tausig asobanura ko kongera ingengo y'imari y'ingabo z'u Burayi byabaye ngombwa.

Avuga ko Leta Zunze Ubumwe za Amerika zinatanga hafi 15% by'ingengo y'imari ya OTAN ihuriweho, ikaba itera inkunga icyicaro gikuru cy'ishyirahamwe, ubuyobozi bwa gisirikare, n'ibikorwaremezo.

Yongeraho ko nubwo abafatanyabikorwa bongereye amafaranga bakoresha mu gisirikare, haracyakenewe umutungo mwinshi cyane iyo Leta Zunze Ubumwe za Amerika zigabanya imisanzu yazo y'imari.

Ni gute OTAN iri kongera imbaraga zayo mu gihe itegereje ibitero by'Uburusiya?

Mu 2023, abayobozi ba OTAN bemeranyije ku migambi irambuye yo kurwanya ibitero by'Uburusiya bishobora kugaba muri Arctique na Atlantike y'Amajyaruguru, cyangwa mu Burayi bwo Hagati, cyangwa mu karere ka Mediterane.

Mu mwaka ushize, iri shyirahamwe ryatangaje kandi gahunda yo kongera ingabo zaryo mu Burayi ziteguye kuva ku 40.000 zikagera ku zirenga 300.000.

Ryakomeje kandi ubwirinzi bwaryo ku ruhande rw'iburasirazuba ruhana imbibi n'Uburusiya binyuze mu matsinda umunani y'imirwano, ingano n'imiterere yayo bitandukanye bitewe n'ibisabwa n'igisirikare.

OTAN itegura umushinga wa Steadfast Defender buri myaka itatu, umwe mu myitozo minini ya gisirikare, aho ingabo zigera ku 90.000 ziturutse mu bihugu 32 bigize umuryango. Biteganyijwe ko icyiciro gitaha kizaba mu 2027.

Gavin Hall yizera ko "NATO ntoya ishobora gukomeza kugira uruhare mu gukumira, ariko yakenera ubuyobozi n'icyerekezo bisobanutse neza."

Anashimangira ko hakenewe kongera ubushobozi bwa nikleyeri.

Ubufaransa n'Ubwongereza bifite intwaro za kirimbuzi, ariko intwaro zabo zose hamwe ziracyari ntoya cyane ugereranyije n'iz'Uburusiya.

Ibihugu by'i Burayi byamaze gukora ku migambi ya gisirikare yo gukumira ibitero bya mbere no kwemeza ko ibikorwa byo kwihutisha ibikorwa bya gisirikare, ariko Hall agaragaza ko gukomeza ibi mu gihe kirekire bigiteye amakenga.

Gucikamo ibice ni "akaga gakomeye"

Igisirikare cya Amerika gihora gikora imyitozo y'ibihugu byombi n'iy'ibihugu byinshi hamwe n'abafatanyabikorwa bacyo b'i Burayi, ibyo bikaba bigira uruhare mu imu ngamba za gisirikare no kongera imikoranire, ni ukuvuga ubushobozi bw'ingabo bwo gukorana neza.

Kwinjira muri OTAN biha igisirikare cya Amerika uburenganzira bwo kugera ku birindiro byinshi mu Burayi.

Tori Tausig aragira ati: "Iyo OTAN idafite, Leta Zunze Ubumwe za Amerika zagombaga kugirana amasezerano y'ubufatanye mu by'ingabo z'ibihugu byombi kugira ngo zibashe gukorera ku butaka bwazo."

Avuga ko Leta Zunze Ubumwe za Amerika zisanzwe zifite amasezerano atandukanye n'ibihugu byinshi by'i Burayi, ariko zishobora gukenera gusinya amasezerano mashya n'ibihugu bidafite amasezerano nk'ayo ubu.

Yemeza ariko ko igikorwa icyo ari cyo cyose cyakorwa na Trump cyo gushyira mu bikorwa iterabwoba rye ryo kuva muri OTAN cyagira ingaruka ku bya gisirikare na politiki.

Taussig aravuga ko "kwitandukanya kwa Amerika n'uwo muryango byaba ari ingaruka mbi muri politiki ku bumwe bwo hakurya y'inyanja ya Atalantika no ku bushobozi bwa OTAN bwo gukumira Uburusiya n'abandi banzi."

Yongeraho ko iri shyirahamwe, uretse kurinda umutekano, ryanagize uruhare mu kongera isura ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika no kuyigirira icyizere gikomeye mu Burayi.

Agira ati: "Ntitugomba kwibagirwa ko igihe cyonyine ihame ryo kwirwanaho rusange mu ngingo ya 5 ya OTAN ryakoreshejwe ari ukurengera Leta Zunze Ubumwe za Amerika, kandi ibi byatewe ahanini n'icyizere cya Washington nk'inshuti yizewe mu ihuriro."

Ingingo ya 5 yashyizweho nyuma y'ibitero byagabwe kuri Leta Zunze Ubumwe za Amerika ku ya 11 Nzeri 2001.

Gavin Hall yizera ko Trump ashobora gukoresha iterabwoba ryo kuva muri OTAN nk'uburyo bwo kubona inyungu ku bibazo by'ingenzi nka Greenland, avuga ko ashaka kwigarurira kubera impamvu z'umutekano w'igihugu, cyangwa mu bucuruzi. Yongeraho ko kuva muri OTAN kwagira ingaruka mbi ku mpande zombi.

Agira ati: "Ibi byabangamira ubwumvikane bwavutse nyuma y'Intambara ya Kabiri y'Isi Yose ku bijyanye no kudacikamo ibice k'umutekano w'i Burayi n'uwambukiranya Atalantika.

Byasobanuraga ko umutekano w'i Burayi utakiri ikintu cy'ingenzi kuri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, kandi ko impinduka mu miterere y'umutekano w'i Burayi zitakigira ingaruka ku nyungu z'Abanyamerika."