حمام تاریخی یهودیان هرات؛ حکومت طالبان می‌گوید فروختنی نیست

اخیرا به فروش گذاشته شدن بنای تاریخی به‌جا مانده یهودیان هرات به نام «حمام موسایی‌ها» که پس از بازگشت طالبان به قدرت بازسازی شد، خبرساز شده است.

بی‌بی‌سی افغانستان از این مکان تاریخی بازدید و با شماری از اهالی این محله در باره این بنا و سابقه زندگی یهودیان در هرات، گفت‌وگو کرده است.

افرادی که بی‌بی‌سی با آن‌ها صحبت کرد، گفتند این حمام ملک شخصی است. گفته می‌شود که این بنا به بهای «۱۲ میلیون افغانی» به فروش گذاشته شده است.

پس از خبرساز شدن آن، آگهی فروش آن از صفحه انستاگرام یک دفتر معاملات حذف شد اما خبر فروش این بنای تاریخی و تغییر احتمالی کاربری یا تخریب آن نگرانی‌هایی را برانگیخت.

احمدالله متقی، رئيس اداره اطلاعات و فرهنگ حکومت طالبان در هرات، به بی‌بی‌سی گفت: «ساحه تاریخی است در ریاست آبدات تاریخی بازسازی شده ثبت است، نه کسی که قباله پیش‌اش است می‌تواند بفروشد و نه دولت چنین برنامه‌ای دارد.»

کار بازسازی این بنای تاریخی در حال تخریب به سبک‌ معماری سنتی هرات با حمایت حکومت جدید توسط مؤسسات حفظ آثار تاریخی آغاز شد و در سال ۲۰۲۴ بازسازی آن با حمایت حکومت طالبان تکمیل شد.

محمد نبی، نگهبان و مسئول این حمام، می‌گوید پس از بازسازی حدود یازده ماه از آن استفاده می‌شد.

از حدود ۴۰ هزار شهروند یهودی افغانستان در آغاز قرن بیستم، کم کم از هرات و سایر شهرها کوچیدند، تنها چند صد نفر تا چهار دهه پیش باقی مانده بودند که آن‌ها هم از کشور رفتند. در حال حاضر هیچ شهروندی یهودی در افغانستان زندگی نمی‌کند.

بنای تاریخی باید حفظ شود

گفته شده که دلیل به فروش گذاشته شدن این بنای تاریخی این است که پس از بازسازی گرمخانه حمام آب را خوب گرم نمی‌کرد.

عبدالقیوم وزیری، رئیس انجمن حمایت از میراث فرهنگی هرات به بی‌بی‌سی گفت: «هرکس که این بنا را بخرد باید آن را حفظ کند و نمی‌تواند تخریب کند. کسانی که ملک از آن‌‌ها بودند نوادگانش که ما پرسان کردیم گفته بودند که مد‌ت سیصد سال می‌شود که این حمام به این نام است. در سال‌های قبل، مقداری تخریب شده بود، و گنبدهایش فرو ریخته بود.»

هرات با آثار تاریخی خود شناخته می‌شود.

تا دهه ۶۰ خورشیدی شماری از شهروندان یهودی در هرات، در کنار مسلمان‌ها کار و زندگی می‌کردند.

در پایین لوحه‌ای که بر دیوار حمام نصب شده است؛ نام‌های وزارت اطلاعات و فرهنگ حکومت طالبان و دو موسسه مجری بازسازی ثبت شده است.

غلام سخی مجاهد، ساکن دیگر این محله می‌گوید از خیابان‌ها و کوچه‌های اطراف این بنا مشهور است و برای آدرس به آن اشاره می‌شود.

مردم محل از شهروندان یهودی هرات خاطرات خوبی دارند

مسلمانان و یهودیان به‌صورت مشترک از این حمام استفاده می‌کردند و مردم هرات هنوز خاطراتی از همسایگان یهودی خود دارند.

محمد عمر، یکی از باشندگان هرات، می‌گوید در سال‌هایی که یهودیان در این شهر حضور داشتند حدود هفت سال در این حمام کار کرده است. او می‌گوید که در آن‌ سال‌ها در این محله بجز یک خانه مسلمان، همه یهودی‌ بودند که به گفته او برخورد و رفتار خوب با دیگران داشتند: «به سودا و معامله خود خوب بودند، راست بودند، رحم و شفقت داشتند.»

علاوه بر حمام، در محله سه کنیسه یهودیان نیز قرار دارد که یکی از آن‌‌ها به مسجد حضرت بلال تبدیل شده است. دو کنیسه دیگر، یکی در حال تخریب و بسته است و دیگری تبدیل به یک مکتب آموزشی شده است. خبرگزاری رویترز در ۲۴ جون ۲۰۰۹ در باره این کنیسه گزارش داد:

«جایی که روزگاری نوای دعاهای یهودیان طنین‌انداز بود، حالا کودکان افغان سرودهای کودکانه می‌خوانند.»

در بورد معلوماتی که بر دیوار مسجد بلال نصب شده، هم آمده است که این بنا یکی از «چهار کنیسه عمده» در شهر هرات بوده است و «برای استفاده اجتماع نسبتا بزرگ یهودیان مقیم هرات آباد شده بود.»

برای تبدیل این محل، تخت وسطی از فضای اصلی برداشته شده و محرابی در یکی از ستون‌های آن ساخته شده و با آیات قرآن تزئین شده است.

بعد از جنگ جهانی دوم حدود ۲۸۰ یهودی در افغانستان، عمدتا در شهرهای هرات و کابل زندگی می‌کردند.

در کتاب «از کابل تا کویینز: یهودیان افغانستان و کوچ آنان به ایالات متحده» نوشته سارا آهرون، آمده است: «در هرات از اوایل قرن نوزدهم میلادی چهار کنیسۀ بزرگ بود. در آغاز قرن بیستم، جامعۀ یهودیان هرات به هر کنیسه بخش‌های کوچکتری افزودند که مردان در روزهای عادی هفته در آنجا عبادت می‌کردند.»

روزنامۀ «آرت نیوزپیپر» در ۲۶ نوامبر ۲۰۲۱، سه ماه پس از بازگشت طالبان به قدرت، در گفت‌وگو با رئيس وقت اداره اطلاعات و فرهنگ و موسسه‌ای که مسئولیت اجرای بازسازی حمام را برعهده داشت گزارش داد که پروژه بازسازی کنیسه و حمام حدود ۵۰۰ هزار دالر هزینه در برداشته است که از سوی بنیاد «آلیف» مستقر در سویس تمویل شده است.

جولیان لِسلی، مشاور یک موسسه میراث فرهنگی افغانستان، به روزنامۀ «آرت نیوزپیپر» گفته بود که حمایت مقام‌های محلی برای بازسازی گرفته شده است و «همگان از پیشینۀ تاریخی هر دو ساختمان آگاه هستند و این موضوع جنجال‌برانگیز تلقی نمی‌شود.»