'Port Talbot cystal ag unrhyw le yn y byd i leoli straeon mawr'

Roedd y foment pan ddysgodd Jon Doyle fod ei nofel Communion wedi ei gynnwys ar rhestr anrhydeddus o nofelau cyntaf orau'r flwyddyn yn teimlo fel "buddugoliaeth".

Mae'r awdur a gafodd ei fagu ym Mhort Talbot yn dilyn ôl traed enwau mawr fel Sally Rooney a Douglas Stuart wrth gael ei gynnwys ar restr flynyddol yr Observer o'r nofelwyr cyntaf i'w dilyn.

Mae'r ffaith mai ef yw'r unig un o'r wyth ar y rhestr eleni sy'n byw tu allan i Lundain yn "gyfiawnhad" am y "blynyddoedd o ymdrechu", meddai.

Ond dim ond ar ei dryddyd tro o geisio sgwennu nofel y darganfyddodd fod Port Talbot yn lleoliad cystal â Llundain neu Efrog Newydd i osod llyfr.

Mae'r awdur 35 oed yn dal i fyw gyda'i efaill Liam yn ei gartref teuluol yn Nhaibach - y strydoedd o dai teras yn nwyrain Port Talbot rhwng gwaith dur Tata a'r M4.

Ond pan ddechreuodd geisio sgwennu "ro'n i'n darllen yr awduron Americanaidd mawr, ro'n i eisiau sgwennu am Efrog Newydd neu Llundain, jest achos mae'n teimlo'n fwy cyffrous".

Ond unwaith y dechreuodd sgwennu Communion, fe welodd yn fuan beth oedd ar ei stepen drws.

Mae'r gwaith dur yn "le hudol ac yn le bygythiol, ac mae'n bosib iddo fod y ddau beth yna ar yr un pryd".

"Pan oedd y blast [y ffwrnais chwyth] yn mynd gyda'r nos, a'r cymylau yn isel a'r holl awyr yn lliw, roeddech chi'n meddwl 'tydi pob man ddim fel 'ma'."

"Mae'r teimlad yna o hud a, bron, arswyd yn rhywbeth ni'n caru ac yn peri ofn, rhywsut.

"Chi'n dod i weld Port Talbot fel rhywle sy'n haeddu ei lle ym myd ffuglen llenyddol gyda syniadau mawr, themf mawr, gydag unrhyw le arall."

Mae stori Communion yn cyfuno fersiynau ffuglennol o ddau ddigwyddiad yn y dref.

Y cyntaf yw seren Hollywood yn dychwelyd i'r dref i lwyfannu drama gymunedol ar draws y dref un penwythnos - yn debyg i gynhyrchiad Michael Sheen a Theatr Genedlaethol Cymru, The Passion of Port Talbot, yn 2011.

Ond cafodd y llyfr ei sgwennu yn ystod cyfnod anodd iawn i'r dref, ac mae'r ail ddigwyddiad yn adlewyrchu hynny.

Penderfynodd Tata droi y ffwrnais chyth olaf yn y gwaith dur i ffwrdd yn hydref 2024, gyda'r bwriad o adeiladu ffwrnais arc drydanol fydd yn agor erbyn diwedd 2027.

Er y bydd y broses newydd yn fwy gwyrdd, dim ond cyfran o'r staff fydd ei angen, gan arwain at golli dros 2,000 o swyddi.

Mae'r llyfr yn dangos fersiwn ffuglennol o'r gweithredu diwydiannol ddigwyddodd yn dilyn y cyhoeddiad.

"Roeddwn i wedi gorffen y drafft cyntaf [o Communion] cyn iddi ddod yn glir beth oedd yn digwydd," medd Jon.

"Mae'r gweithfeydd wedi bod mewn sawl cyfnod o berygl am flynyddoedd maith - mae wastad wedi bod bygythiad."

Wrth iddo weithio ar ail ddrafft o'r nofel, roedd y dadleuon o amgylch y penderfyniad i gau ym mhobman, ac mae'r cymeriadau yn adlewyrchu'r safbwyntiau cymhleth oedd i'w clywed ar y naill ochr.

"O'n i'n gallu gweld y dadleuon yn y newyddion a gyda ffrindiau yn y dref, a siarad gyda phobl.

"[Yn y llyfr] mae pobl yn gwrth-ddweud eu hunain o fewn brawddeg.

"Dwi'n meddwl fod hi'n bosib bod yn weithiwr dur a bod yn falch o ble chi'n gweithio, eich hanes, hanes eich teulu yn y diwydiant yna, ar yr un pryd â bod yn rhywun sy'n poeni am yr amgylchedd.

"Mae'n bosib i'r ddau beth fodoli o fewn un person."

Symudodd cyndeidiau Jon i ardal Port Talbot o Iwerddon i chwilio am waith, ac mae'r gweithfeydd dur yn taflu cysgod dros y stori - yn yr un modd ag y maen nhw'n dal i wneud dros y dre heddiw, er i'r mwg a nifer o'r swyddi adael.

"Rwy'n Bort Talbot o fy mhen i fy nhraed," meddai.

"Roedd fy hen-dad-cu yn weithiwr dur, roedd fy nhad-cu yn weithiwr dur, ac yna fy ewythr o'r genhedlaeth nesaf i lawr - roedden nhw yn y gweithfeydd hefyd."

Jon a'i frawd oedd y cyntaf i fynd i brifysgol, gyda Jon yn derbyn cefnogaeth yn ei sgwennu fel awdur dosbarth gweithiol - label sy'n ei wneud yn anghyfforddus, er i hynny agor drysau iddo.

Cafodd sawl cynnig o asiantau llenyddol wedi i bennod agoriadol Communion ennill gwobr awduron dosbarth gweithiol y Writer's and Artist's Yearbook.

Ond yn ôl Jon, ni fyddai wedi cyrraedd y garreg filltir honno heb y gefnogaeth y derbyniodd fel awdur dosbarth gweithiol o raglen Cynrychioli Cymru, sy'n cael ei rhedeg gan Lenyddiaeth Cymru.

"'Naeth o newid fy myd," meddai, i dderbyn gwobr ariannol, hyfforddiant a mwy.

Cafodd hefyd fentor, sef yr awdur Tom Bullough - cyn-enillydd Llyfr y Flwyddyn a'i gyflwyno i gymuned o 14 o awduron ledled Cymru o gefndiroedd amrywiol.

Maen nhw'n dal i gefnogi ei gilydd a "dathlu llwyddiannau ein gilydd", gyda "phleser mawr" wedi dod o lwyddiant llyfr cyntaf Anthony Shapland, A Room Above a Shop, a gafodd ei enwi ar sawl rhestr nofelau gorau'r flwyddyn y llynedd.

Mae'r llyfr hefyd wedi cael ei gyfieithu'n llwyddiannus i'r Gymraeg gan Esyllt Angharad Lewis - Lan Stâr.

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.