80+ Amerika siyasəti niyə qocalır?

BBC News Azərbaycanca Xidmətinin hazırladığı xəbərləri, təhlilləri və videoları birbaşa WhatsApp Kanalımızda izləyin. Qoşulmaq üçün linkə klikləyin.

Noyabrın 3-ü ABŞ-da aralıq seçkilər günüdür.

Milyonlarla amerikalı Donald Trump administrasiyasının son iki ilində Konqresə kimin nəzarət edəcəyini müəyyən etmək üçün səs verir.

Amerikalı siyasətçilər arasında ABŞ Nümayəndələr Palatasında 24-cü dəfə seçilmək üçün noyabrın 3-də keçirilən aralıq seçkilərdə namizədliyini irəli sürən Hal Rogers qədər uzun müddət vəzifədə qalanlar çox azdır.

1981-ci ildən bəri Kentukki ştatının 5-ci dairəsini təmsil edən 88 yaşlı respublikaçı hazırda ABŞ Nümayəndələr Palatasının ən təcrübəli və ən uzun müddət xidmət edən üzvü hesab olunur.

O, Ronald Reagan-ın ilk prezident seçkilərində "Amerikanı yenidən möhtəşəm edək" şüarı ilə qalib gəldiyi axşam seçilmişdi.

Sonralar Donald Trump da bu şüardan istifadə etdi.

Rogers bu il partiyasının namizədliyini qazanmaq uğrunda mübarizədə özündən 60 yaş kiçik bir şəxsi geridə qoyan namizədlərdən biri olub.

1930-cu illərdə anadan olmuş Rogers belə yaşlı vaxtında fəaliyyətini davam etdirən yeganə amerikalı siyasətçi deyil.

Səksən yaşını keçmiş siyasətçilər arasında Donald Trump (80 yaş), prezident vəzifəsini 82 yaşında tərk etmiş sələfi Joe Biden və Nümayəndələr Palatasında demokratların lideri vəzifəsindən 82 yaşında ayrılmış Nancy Pelosi də var.

93 yaşlı Chuck Grassley hələ də Ayova ştatından senator kimi fəaliyyət göstərir. O, siyasətə 1958-ci ildə - Alyaska və Havay ABŞ ştatlarına çevrilməzdən əvvəl gəlib.

Bəzi siyasətçilərin yaşı və sağlamlıq vəziyyəti həm respublikaçılar, həm də demokratlar arasında ciddi narahatlıq doğurur.

Yenidən belə bir sual yaranır: dövlət xadimləri üçün yaş məhdudiyyətləri və ya məcburi tibbi müayinələr tətbiq etmək lazımdırmı?

ABŞ-ı tez-tez gerontokratiya - hakimiyyətin yaşları ölkə əhalisinin əksəriyyətinin yaşından xeyli yüksək olan insanların əlində cəmləşdiyi idarəetmə sistemi - adlandırırlar.

Parlamentlərarası İttifaqın məlumatlarına görə, ABŞ inkişaf etmiş demokratik ölkələr arasında yaşı 45-dən az olan qanunvericilərin payına görə ən aşağı göstəricilərdən birinə malikdir.

Bəs nə üçün bu qədər az sayda gənc amerikalı siyasətçi olur? Siyasətlə məşğul olmağa qərar verən gənclər bu sahədə uğur qazana bilərlərmi?

Burada gənclərə yer yoxdur?

27 yaşlı respublikaçı Riley Owen noyabrın 3-də keçiriləcək seçkilərdə ABŞ Konqresinə namizədliyini irəli sürən Z nəslinin azsaylı nümayəndələrindən biridir.

Owen Yuta ştatında yeni yaradılmış seçki dairəsindən namizədliyini irəli sürür.

Ekspertlərin fikrincə, bu dairədə demokratlara dəstək üstünlük təşkil edə bilər.

O, ödənişli valideyn məzuniyyəti, Konqres üzvləri üçün səhm alqı-satqısına məhdudiyyət qoyulması və ətraf mühitin qorunması kimi tədbirləri dəstəkləyir.

Bu məsələlər Demokratlar Partiyasının tərəfdarlarının marağına səbəb ola bilər.

O, Yuta ştatının 1-ci seçki dairəsindən partiyanın namizədi kimi təsdiqlənəndə səhnəyə Billy Joel-in "We Didn't Start the Fire" ("Bu alovu biz başlamamışıq") mahnısının sədaları altında çıxıb və öz nəslinin "Amerika arzusunu" yenidən dirçəltməyə kömək etməli olduğunu bildirib.

Owen-in sözlərinə görə, gerontokratiya "hər iki partiyaya xas olan problemdir".

Siyasətçi hesab edir: "Bizdə peşəkar siyasətçiyə çevrilən və bütün ömrünü Konqresdə keçirən insanlar var".

Onun sözlərinə görə, bu, sistemin Amerika vətəndaşlarının maraqlarına uyğun işləmədiyini göstərir.

Owen qeyd edir ki, qarşılaşdığı əsas çətinliklərdən biri Amerika siyasətində pulun həqiqətən hər şeyi həll etməsidir.

Araşdırmalara görə, seçki kampaniyalarının maliyyə dəstəkçiləri, adətən, artıq seçkili vəzifə tutan namizədləri dəstəkləməyə üstünlük verirlər.

Həqiqətən də, onun rəqibi - əvvəllər Konqresdə çalışmış 51 yaşlı demokrat Ben McAdams-ın seçki qərargahı indiyədək Owen-in qərargahından xeyli çox vəsait toplayıb.

Federal Seçki Komissiyasının saytında dərc olunan məlumatlara əsasən, oktyabrın ortalarına qədər Mc Adams 2,6 milyon dollardan çox, Owen isə 150 min dollar vəsait cəlb edib.

Owen bildirir ki, onun nəsli texnologiyanın inkişafı ilə bağlı çətinliklər kimi müasir siyasi problemləri anlamaq baxımından unikal imkanlara malikdir.

O, gənc namizədin mütləq təcrübəsiz olması fikri ilə də razılaşmır: onun tərcümeyi-halına hərbi xidmət və Ağ Evdə analitik kimi iş təcrübəsi daxildir.

"Mən hesab edirəm ki, siyasətdə də, biznesdə olduğu kimi, sözdə sıçrayış yaradan innovasiyalar lazımdır", - deyə o bildirir.

ABŞ-ın aparıcı siyasətçilərinin yaşı uzun müddətdir müzakirə mövzusudur.

1984-cü ildə, 73 yaşında olarkən ABŞ tarixində ən yaşlı prezident olan Ronald Reagan rəqibi, 56 yaşlı Walter Mondale-in "gəncliyi və təcrübəsizliyi" barədə zarafat edərək tənqidlərdən yayınmağa nail olmuşdu.

ABŞ-ın ayrı-ayrı ştatlarının senat və nümayəndələr palatasından ibarət öz qanunverici orqanları da fəaliyyət göstərir.

Bir çox siyasətçi peşəkar karyerasına məhz burada başlayır. Konqresin indiki üzvlərinin çoxu Vaşinqtonda yer uğrunda mübarizəyə başlamazdan əvvəl illərlə ştat səviyyəsində siyasətlə məşğul olub.

Lakin zaman keçdikcə Konqres üzvlərinin median yaşı tədricən artdı.

Konqresin materiallarına əsasən, həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda ən aşağı göstəricilər 1980-ci illərin əvvəllərində qeydə alınıb: müvafiq olaraq 48 və 52 yaş.

Pew Research Center araşdırma mərkəzinin təhlilinə görə, Konqresin hazırkı çağırışının fəaliyyətə başladığı vaxt Nümayəndələr Palatası üzvünün orta yaşı 58, senatorun isə 65 olub.

Müqayisə üçün qeyd edək ki, ABŞ vətəndaşlarının median yaşı 39-dur.

Bu gün ölkənin ən yaşlı siyasətçilərindən bəzilərinin sağlamlıq vəziyyətinə və idrak qabiliyyətlərinə də xüsusi diqqət yetirilir.

Biden-in yaşı prezidentliyi dövründə əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilmişdi. Trump-la bağlı da müəyyən suallar yaranırdı, lakin bu, daha az dərəcədə baş verirdi.

Eyni vəziyyət 84 yaşlı respublikaçı senator Mitch McConnell-lə də yaşanır. Müalicə kursu keçməsi ilə əlaqədar bir neçə ay işdə olmadıqdan sonra o, Konqresə qayıdıb.

Demokratlar arasında isə 88 yaşlı Maxine Waters Nümayəndələr Palatasının nüfuzlu Maliyyə Xidmətləri Komitəsində Demokratlar Partiyasının əsas təmsilçisi kimi liderlik uğrunda mübarizədə rəqiblə üzləşir.

Bəziləri onun yaşını əleyhinə işləyən amil hesab edir.

Yaş və Problemlər

"Gerontokratiya"nın, yəni yaşlı siyasətçilərin hakim mövqedə olmasının ən sərt tənqidçiləri arasında özlərini demokrat sosialist adlandıran namizədlər də var.

Onların siyasi baxışları Demokratlar Partiyasının əsas xəttindən daha sol mövqedə dayanır.

Bu namizədlər seçki kampaniyalarında əsasən yaşayış xərclərinin artmasını və Y nəsli (millenniallar) ilə Z nəslini yaxından maraqlandıran digər problemləri ön plana çıxarırlar.

Onların tərəfdarları da adətən daha gənc seçicilər olur.

Seçicilərin demoqrafik tərkibi, adətən, yaşlı yaş qruplarının xeyrinə dəyişir.

Seçilmiş vəzifəli şəxslər arasında da eyni vəziyyət müşahidə olunur.

Pew Araşdırma Mərkəzi qeyd edir ki, seçkilərdə iştirak etməyənlər arasında 18–29 yaşlı gənclərin payı artır.

Pew-in məlumatlarına görə, 2020-ci ildə ABŞ-da keçirilən seçkilərdə səs verməyən vətəndaşların 25%-i məhz bu yaş qrupuna aid olub. Dörd il sonra bu göstərici 30%-ə çatıb.

2024-cü ildə də 30 yaşdan aşağı seçicilər kifayət qədər təmsil olunmayıblar. Bu yaş qrupu səsvermə hüququ olan vətəndaşların 20%-ni təşkil etsə də, faktiki olaraq verilmiş səslərin ümumi sayının yalnız 15%-i onların payına düşüb.

Fəallar hesab edirlər ki, demoqrafik meyillər əhəmiyyətlidir, çünki onların nəticəsində bəzi problemlər lazımi səviyyədə təmsil olunmur.

"Bəli, bu, seçkili vəzifələrə əsasən daha yaşlı insanların gəlməsinə səbəb ola bilər. Lakin məncə, bu, həm də hansı məsələlərin vacib olduğuna dair təsəvvürləri ciddi şəkildə təhrif edir - siyasətçilərin hansı mövzular haqqında danışmağı vacib saydıqlarını və hansı problemlərlə məşğul olmağa hazır olduqlarını dəyişir", - deyə Amerikanın Demokratik Sosialistlərinin Nyu-York bölməsinin həmsədri Grace Mausser qeyd edir.

Mausser 34 yaşında keçən il Nyu-Yorkun 1892-ci ildən bəri ən gənc meri olan Zohran Mamdani-nin seçkiqabağı kampaniyasında iştirak edib.

Mamdani tez-tez gənc siyasətçinin nadir uğur nümunəsi kimi göstərilsə də, Mausser siyasətçinin yaşından daha çox onun dünyagörüşünə diqqət yetirir.

Onun fikrincə, siyasətdə uzun müddət fəaliyyət göstərməyin özü mütləq problem deyil. Problem, daha çox, bunun nəticələrindədir:

"Sən siyasi isteblişmentin dilinə və ideyalarına o qədər alışırsan ki, istənilən başqa fikir - istər gənclərdən, istərsə də yaşlı insanlardan gəlsin - sənə dəlilik kimi görünür".

O, nümunə olaraq 85 yaşlı solçu demokrat senator Bernie Sanders-i göstərir. O, yaşlı nəsli təmsil edən və uzun müddət Kapitoli təpəsində fəaliyyət göstərən siyasətçi olsa da, dəyişiklikləri qəbul etməyi bacarıb və müxtəlif nəsillər arasında rəğbət qazanan ideyalar irəli sürüb.

Məyus gənclər

ABŞ-da yaşlı insanlar siyasətçilərə gənclərlə müqayisədə daha müsbət yanaşırlar.

Pew Araşdırma Mərkəzinin 2025-ci ilin yazında keçirdiyi sorğunun nəticələrinə görə, bu fərq bir çox başqa ölkələrlə müqayisədə daha qabarıqdır.

18–34 yaşlı amerikalıların təxminən 62%-i seçdikləri vəzifəli şəxslərdən yalnız az bir qisminin, yaxud heç birinin dürüst olmadığını düşünür.

50 yaşdan yuxarı insanlar arasında isə bu göstərici 45% təşkil edir.

Pew-in araşdırmasına daxil olan 25 ölkə arasında siyasətçilərin dürüstlüyünü daha bədbin qiymətləndirən yeganə gənclər Yunanıstandadır.

Atlantikanın hər iki tərəfində siyasi fəallığı araşdıran ekspertlərdən birinin fikrincə, gənclər arasında hökm sürən məyusluq onların siyasi həyatda iştirak etmək istəməməsini izah edə bilər.

Onun sözlərinə görə, ABŞ Konqresinə üzv olmaq üçün müəyyən edilmiş minimum yaş hədləri vəziyyəti daha da çətinləşdirir. Senator olmaq üçün namizədin ən azı 30, Nümayəndələr Palatasının üzvü olmaq üçün isə ən azı 25 yaşı olmalıdır.

"Biri digərinə gətirib çıxarır", - London Universitetinin Kral Kollecindən James Sloam qeyd edir. "Əgər ümumilikdə siyasətdə iştirak edən gənclərin sayı kifayət qədər deyilsə, onlar xalq tərəfindən seçilmiş nümayəndələrə də çevrilməyəcəklər".

Bundan əlavə, Sloam-ın qeyd etdiyi kimi, həm ABŞ-da, həm də Böyük Britaniyada gənclər hakimiyyətin yalnız siyasətlə məhdudlaşmadığını dərk edirlər. Onlar başa düşürlər ki, təsir göstərə biləcəkləri bir çox başqa fəaliyyət sahələri də mövcuddur: o cümlədən seçilmiş vəzifəli şəxslərə təsir göstərmək imkanı.

Yüksək vəzifələrə yüksələn gənc siyasətçilər üçün növbəti sual onların bu işin öhdəsindən nə dərəcədə uğurla gələ bilmələridir.

Bu, xüsusilə də valideynlik məsuliyyəti ilə siyasi karyeranı uzlaşdırmağa gəldikdə aktuallaşır.

Yay aylarında Vaşinqtonda çalışan iki tanınmış gənc qadın siyasətçi ilə bağlı müzakirələr analıq və yüksək siyasi vəzifələrin nə dərəcədə uzlaşdığı barədə sualları yenidən gündəmə gətirdi.

Demokratlar Partiyasının 37 yaşlı konqresmen üzvü, 29 yaşında vəzifəyə seçilmiş Alexandria Ocasio-Cortez yumurta hüceyrələrinin dondurulması proseduruna başladığını açıqladı.

Avqustun həmin həftəsində Ağ Evin tarixində ən gənc mətbuat katibi olan 29 yaşlı Karoline Leavitt Tramp administrasiyasından ayrıldığını elan etdi.

O, qərarını yeni doğulmuş körpəsi də daxil olmaqla, ailəsi ilə daha çox vaxt keçirmək istəyi ilə izah etdi.

"Ağ Evin mətbuat katibi vəzifəsinin tələb etdiyi qədər vaxtımı, enerjimi və diqqətimi işə sərf etsəm, iki balaca övladımın layiq olduğu qayğıkeş ana ola bilməyəcəyəm", -deyə Karoline Leavitt bildirib.

Konqres üzvü olduqdan sonra ana olan qadınların sayı çox azdır.

Ümumilikdə isə qanunverici orqanlarda 18 yaşdan kiçik uşaqları olan çox az qadın var.

ABŞ federal hökuməti də ölkədəki bir çox digər işəgötürən kimi, valideynlərə ödənişli uşaq baxımı məzuniyyəti vermir.

ABŞ tarixinin ən gənc vitse-prezidentlərindən biri olan 42 yaşlı JD Vance bu yaxınlarda etiraf edib ki, azyaşlı övladlarının olması onun 2028-ci ildə Ağ Ev uğrunda yarışmaq qərarına təsir göstərə bilər. "Dörd balaca uşağımız var", - deyə o bildirib.

İki partiyanın mübarizəsi

Amerikada ikipartiyalı sistem gənclərin siyasətdə iştirakına mane olan digər bir amil kimi göstərilir.

Sloam hesab edir ki, bunun səbəbi siyasi sistemdə nisbətən məhdud baxış spektrinin təmsil olunmasıdır.

Londonlu akademik qeyd edir ki, araşdırmalar gənclərin ənənəvi partiya siyasətindən çox, ictimai hərəkatlar və konkret problemlərə yönəlmiş kampaniyalar tərəfindən hərəkətə gətirildiyini göstərir.

O, partiya siyasəti daxilində isə Zohran Mamdani və siyasi solun digər nümayəndələrinin nümunəsini göstərir.

Onların Demokratlar Partiyasının əsas xəttindən kənarda gənclərin dəstəyini səfərbər edə bildiyi görünür.

Bununla belə, Sloam xəbərdarlıq edir ki, bu tendensiya hələlik "epizodik xarakter daşıyır".

Respublikalar Partiyası da son on ildə daxili parçalanma dövrü yaşayıb. Bunun əsas səbəblərindən biri Donald Trump-ın rəhbərlik etdiyi MAGA ("Amerikanı Yenidən Möhtəşəm Et") hərəkatının meydana çıxması olub.

Bu hərəkat 2024-cü il prezident seçkilərində gənc kişilərin əhəmiyyətli bir hissəsinin dəstəyini qazanmışdı.

Sloamun fikrincə, Avropanın bəzi ölkələrində daha rəngarəng siyasi mühit gənclərin siyasətə marağını artırmağa kömək edir.

Məsələn, çoxpartiyalı sistemin üstünlük təşkil etdiyi Skandinaviya ölkələrində hakim partiyalar ictimai hərəkatları siyasi proseslərə cəlb etməyə çalışırlar.

O, Norveç kimi ölkələrin nümunəsində qeyd edir ki, gənclərin seçkilərdə iştirak səviyyəsi və siyasi institutlara etimadı artdıqca, onların siyasətdə fəal rolu da güclənir.

Bu isə öz növbəsində siyasi iştirakın daha da genişlənməsinə şərait yaradır.

Gələcəyə baxış

Bəzi ekspertlər hesab edir ki, müəyyən siyasətçilər nə vaxt kənara çəkilməyin vaxtı çatdığını anlamalıdır. Amma digər tərəfdən, seçicilər yaşın gətirdiyi üstünlükləri də nəzərdən qaçırmamalıdırlar. Ən əsası isə yaşı səriştə ilə qarışdırmaq olmaz.

Virginia Commonwealth University-nin professoru, qocalma ilə bağlı stereotipləri araşdıran Tracey Gendron deyir ki, insanın yaşına baxaraq onun imkanları barədə nəticə çıxarmaq doğru deyil. Onun sözlərinə görə, yaş insanın bacarığı və ya peşəkarlığı haqqında etibarlı göstərici sayıla bilməz.

"Məsələn, 45 yaşlı bir insan depressiya və ya müxtəlif asılılıqlar səbəbindən belə bir vəzifəni icra etmək üçün lazım olan düşünmə qabiliyyətinə malik olmaya bilər", - professor bildirir.

"Eyni zamanda, 85 yaşlı bir şəxs yüksək dürüstlüyə, güclü siyasi mühakimə qabiliyyətinə və həyat təcrübəsinə sahib ola, həm də üzərinə düşən işi layiqincə yerinə yetirə bilər", - o əlavə edir.

Tracey Gendron razılaşır ki, ABŞ Konqresi ölkənin yaş strukturunu tam əks etdirmir. Lakin onun fikrincə, problem yalnız bununla bitmir.

"Biz "gerontokratiya"dan danışanda sanki bütün məsələ yaşdadır", - o deyir.

"Halbuki təmsilçiliyin digər tərəflərinə baxanda da eyni mənzərəni görürük. Nümayəndəliyin digər aspektlərinin əksəriyyətinə - cinsə, cinsi oriyentasiyaya, dinə, irqi mənsubiyyətə nəzər salsaq, burada da lazımi təmsilçiliyin olmadığını görərik", - Gendron əlavə edir.

Respublikaçı Owen rəqibinin seçki kampaniyası üçün daha çox maliyyə vəsaitinə malik olmasına baxmayaraq, Yuta ştatında uğur qazanacağına ümid edir.

Z nəslinin nümayəndəsi olan namizəd kimi onu nələrin ruhlandırdığından danışarkən, o, texnologiyanın ictimai həyatda rolu, immiqrasiya və yaşayış xərcləri ilə bağlı problemlər kimi məsələləri önə çəkir.

O deyir: «Öz ailəmi qurmağa hazırlaşıram, xərcləri hesablayıram və özümə sual verirəm: bunun öhdəsindən necə gələcəyəm?»

Siyasi spektrin əks qütbünü təmsil edən gənc siyasətçilərin seçki kampaniyaları ilə öz kampaniyası arasında hər hansı oxşarlıq görüb-görmədiyi soruşulduqda, o belə cavab verir: "Mən "biz onlara qarşı" yanaşmasından imtina edərdim və bəlkə də bu yanaşmadan bir qədər uzaqlaşardım... Siyasi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, bir çox amerikalının bölüşdüyü ümumi bir mesaj var: Vaşinqton onların maraqlarına uyğun fəaliyyət göstərmir".

Owen Nyu-Yorkdan olan demokratik sosializm tərəfdarı Mausser-in mövqeyini bölüşür: seçicilər namizədi sırf gənc olduğuna görə seçməli deyillər — əsas məsələ onun irəli sürdüyü ideyalardır.

O deyir: "Mənim üçün hansı ildə anadan olduğundan daha çox, nələri dəstəklədiyin və nələr uğrunda mübarizə apardığın vacibdir".