İranla müharibədə ABŞ hansı Avropa bazalarından istifadə edib?

Şəklin mənbəyi, Getty Images
- Müəllif, Reza Sabeti
- Vəzifə, BBC Farsca
- Çap edildi
- Oxuma vaxtı: 9 dəq
İrana hava zərbələri endirmiş Amerika bombardmançı təyyarələrinə ev sahibliyi edən Fairford hərbi hava bazasının ətrafında sentyabrın sonunda baş vermiş hadisə bir daha diqqəti Avropadakı hava bazalarının bu müharibədəki roluna yönəldib.
Britaniya polisi hadisə ilə əlaqədar Böyük Britaniya və İran vətəndaşlığı olan bir nəfəri saxlayıb.
Həmin şəxs daha sonra zaminə buraxılıb.
Daha əvvəl Böyük Britaniyanın Baş naziri Andy Burnham İranın hadisədə iştirak etdiyini göstərən "güclü sübutların" olduğunu bildirmişdi. Tehran isə bu iddiaları rədd edib.
Həmin vaxt Britaniyadakı Fairford bazasının yaxınlığında üç şübhəli avtomobilin görüldüyü barədə məlumat verildikdən sonra, sentyabrın 27-də səhər saatlarında yaşları 23-25 arasında dəyişən beş britaniyalı kişi partlayıcı maddələrlə əlaqəli cinayətlər törətmək və "terror aktına hazırlaşmaq" şübhəsi ilə saxlanılıb.
Onların hamısı bir gün sonra girov müqabilində sərbəst buraxılıb.
Polis avtomobillərdə müəyyən miqdarda benzin olduğunu, lakin heç bir partlayıcı qurğunun aşkar edilmədiyini bildirib. Həmçinin saxlanılan şəxslərdən birinin polisə təcili yardım xətti vasitəsilə zəng etdiyi məlum olub.
Fairford bazasının əhəmiyyəti müharibənin əvvəlindən etibarən İran ərazisinə qarşı birbaşa ABŞ əməliyyatlarında istifadə olunan bazalardan birinə çevrilməsi ilə bağlıdır.
BBC News Azərbaycancanın xəbərlərini indi telefonunuzda ala bilərsiniz.
Buradan izləyin
WhatsApp reklamı-ın sonu
İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) iyul ayında məhz Fairford bazasının adını çəkərək İranı bombalamaq üçün istifadə edilən bazaların "qanuni hədəf" olacağı barədə xəbərdarlıq etmişdi.
Avropadakı hava bazaları yalnız İrana hücumlarda rol oynamayıb.
Portuqaliyadakı Lajes, Almaniyadakı Ramstein və Yunanıstandakı Souda kimi bəzi bazalar daha çox ABŞ-ın dəstək şəbəkəsinin tərkib hissəsi kimi fəaliyyət göstərib.
Bu bazalardan döyüş təyyarələrinin yerləşdirilməsi, havada yanacaqla təminatı, texniki xidməti və logistika dəstəyi üçün istifadə olunub.
İspaniya, Fransa və İtaliya kimi bəzi ölkələr isə ABŞ-ın öz ərazilərindən və hərbi bazalarından döyüş məqsədləri üçün istifadə etməsinə məhdudiyyətlər qoyub. Bu isə bəzi hallarda Washington ilə gərginliyə və fikir ayrılıqlarına səbəb olub.
Polşadakı Şərq Araşdırmaları Mərkəzinin (Center for Eastern Studies) məlumatına görə, qüvvələrin böyük hissəsi birbaşa ABŞ-dan göndərilsə də, Avropadan Yaxın Şərqə köçürülən hərbi qüvvələr regiondakı bütün ABŞ qüvvələrinin təxminən beşdə birini təşkil edib.
Avropa həmçinin müharibə zamanı ABŞ əməliyyatları üçün mühüm hava dəstəyi və yanacaq doldurma mərkəzinə çevrilib.
Britaniya: ABŞ-ın İrana hücumları üçün hərbi baza
Müharibənin ilk günlərindən etibarən Fairford ABŞ-ın İrana qarşı hərbi əməliyyatlarında mühüm rol oynayıb.
Martın 6-dan başlayaraq ABŞ-a məxsus B-1B Lancer bombardmançı təyyarələri Qlosterşirdəki bazada yerləşdirilib və buradan İrandakı raket hədəflərinə zərbələr endirilib.
Martın 9-da onlara B-52 bombardmançıları da qoşulub. Uçuş məlumatlarına və açıq mənbələrdəki informasiyaya görə, martın 13-dək Fairford bazasındakı bombardmançı təyyarələrin sayı 12 B-1B və 6 B-52 olmaqla, ümumilikdə 18-ə çatıb.
Bu yerləşdirmə ABŞ-ın fevralın 28-də başlatdığı "Epic Fury" ("Əzəmətli Qəzəb") əməliyyatının bir hissəsi olub.

Şəklin mənbəyi, Getty Images
ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi, general Dan Keene bildirib ki, qırıcı və bombardmançı təyyarələrdən tutmuş yanacaq dolduran və elektron müharibə təyyarələrinədək 100-dən çox hava vasitəsi koordinasiyalı şəkildə, vahid əməliyyat dalğası kimi yerləşdirilib.
Onun sözlərinə görə, əməliyyatın ilk 24 saatı ərzində komanda mərkəzləri, ballistik raket bazaları, İranın kəşfiyyat infrastrukturu və hərbi dəniz qüvvələri də daxil olmaqla, 1000-dən çox hədəfə zərbələr endirilib.
Müharibənin başlanğıcında B-2 bombardmançıları da ABŞ materikindən havaya qalxaraq 37 saat davam edən gediş-gəliş missiyaları həyata keçirib.
Böyük Britaniya müharibənin ilk saatlarında başlanğıc hücumlarında iştirak etmədiyini israrla bəyan edirdi.
Lakin martın 1-i axşamı ölkənin o zamankı Baş naziri Keir Starmer bildirib ki, London Washingtonun İranın raketlərini və onların buraxılış qurğularını sıradan çıxarmaq məqsədilə Britaniyanın hərbi bazalarından istifadə olunmasına dair müraciətini qəbul edib.
Britaniya hökuməti bu qərarı müttəfiqlərin və Britaniya vətəndaşlarının kollektiv müdafiəsi çərçivəsində atılmış məhdud və "müdafiə xarakterli" addım kimi təqdim edib.
Ancaq İran ərazisində həyata keçirilən hücumlar fonunda bu izah hüquqi mübahisələrə səbəb olub.
London martın 20-də açıqlayıb ki, sözügedən icazə Hörmüz boğazında gəmiləri hədəf alan obyektlərə və raket imkanlarına qarşı əməliyyatları da əhatə edib.
Avropadakı bazalar arasında Fairford ABŞ bombardmançılarının İran ərazisindəki hədəflərə zərbələr endirmək üçün birbaşa havaya qalxdığı ən diqqətçəkən məkan olub.
Britaniyadakı digər bazalar isə əsasən ABŞ qüvvələrinin nəqliyyat və logistik dəstək şəbəkəsinin bir hissəsi kimi fəaliyyət göstərib.
Şərq Araşdırmaları Mərkəzinin hesablamalarına görə, Böyük Britaniyadan İsrail və İordaniyaya təxminən 30 F-35 və 36 F-15 qırıcı təyyarəsi göndərilib.
Lakenheath və Fairford bazaları isə qüvvələrin yerləşdirilməsi, köçürülməsi və əlavə qüvvələrlə gücləndirilməsi prosesində mühüm rol oynayıb.
Britaniya hökuməti bildirib ki, Akrotiri də daxil olmaqla Kiprdəki bazalar nə hücum əməliyyatlarında, nə də ABŞ-ın İrana qarşı zərbələrində istifadə olunub.
Buna baxmayaraq, Akrotiri martın 2-də pilotsuz uçuş aparatının hücumuna məruz qalıb və nəticədə məhdud ziyan dəyib.
Böyük Britaniya Müdafiə Nazirliyi daha sonra açıqlayıb ki, həmin PUA İrandan buraxılmayıb və böyük ehtimalla Livan və ya İraq ərazisindən havaya qalxıb.
Portuqaliya, Fransa və İspaniya: Washington-a üç fərqli cavab

Şəklin mənbəyi, Getty Images
Portuqaliya: Lajes hərbi hava bazası
Müharibə başlamazdan əvvəl də Azor adalarındakı Lajes bazasından istifadə edən ABŞ hərbi təyyarələrinin sayı artmışdı.
Portuqaliya hökumətinin bildirdiyinə görə, ABŞ-ın bazadan gündəlik istifadəsi 1951-ci il tarixli ikitərəfli sazişə əsaslanır. Lakin müharibə başlayandan sonra hərbi əməliyyatlarla bağlı uçuşlar üçün Lissabonun ayrıca razılığı tələb olunub.
Aprelin 7-dək Portuqaliya hakimiyyəti müharibə ilə əlaqəli ABŞ hərbi təyyarələrinin Lajes bazasına 76 dəfə eniş etməsinə və ölkənin hava məkanından 25 dəfə istifadə etməsinə icazə verib.
Baş nazir Luis Montenegro hökuməti bildirib ki, bu icazələr yalnız "müdafiə xarakterli", zəruri və mütənasib hesab edilən missiyalar üçün verilib.
Rəsmilər vurğulayıblar ki, Portuqaliya ərazisindəki hərbi obyektlərdən İranın mülki infrastrukturuna qarşı hücumlar üçün istifadəyə icazə verilməyib.
Portuqaliyanın xarici işlər naziri də təsdiqləyib ki, Lissabon bəzi hallarda Washington-un müraciətlərini rədd edib.
Bununla belə, Lajes ABŞ əməliyyatları üçün əsas tranzit və dəstək məntəqələrindən biri kimi çıxış edib. Açıq mənbələrdə mövcud olan məlumatlar isə bu bazadan İran ərazisinə birbaşa hücumların həyata keçirildiyini göstərmir.
Fransa: Istres və Évreux hərbi hava bazaları
Paris ABŞ-a dəstək verməklə müharibədə birbaşa iştirak arasında balanslı mövqe tutmağa çalışıb.
Fransa Baş Qərargahı martın 5-də açıqlayıb ki, ABŞ-ın dəstək təyyarələri İrana qarşı əməliyyatlarda "heç bir şəkildə" iştirak etməmək şərti ilə Fransanın hərbi hava bazalarından müvəqqəti istifadə edə bilər.
Sonradan Le Monde qəzeti yazıb ki, Istres və Évreux bazalarında C-17 nəqliyyat təyyarələri və KC-135 yanacaq doldurma təyyarələri yerləşdirilib. Məlumatda vurğulanıb ki, bu icazə döyüş təyyarələrinə şamil olunmayıb.
Martın sonlarında Parisin, İsrailin İranla bağlı müharibəsində istifadə olunan ABŞ silahlarının Fransa hava məkanı üzərindən daşınmasına etiraz etməsi də bu məhdudiyyətlərin nə qədər sərt olduğunu göstərib.
Bununla yanaşı, Fransa bütün hərbi uçuşlara ümumi qadağa tətbiq etməyib və müraciətləri ayrı-ayrılıqda qiymətləndirməyə davam edib.
İspaniya: Morón və Rota hərbi hava bazaları
Madrid ABŞ-ın Avropadakı bazalardan döyüş əməliyyatları üçün istifadə etməsinə ən açıq şəkildə qarşı çıxan ölkələrdən biri olub.
İspaniyanın xarici işlər naziri bəyan edib ki, ABŞ qüvvələri ölkədə yerləşsə də, Morón və Rota bazaları İspaniyanın suveren yurisdiksiyası altındadır və bu bazalardan İrana qarşı hücumlar üçün istifadə edilməsinə icazə verilməyəcək.
Bu qərardan sonra, əsasən KC-135 yanacaq doldurma təyyarələrindən ibarət 15 ABŞ hərbi təyyarəsi bazaları tərk edib. Onlardan azı yeddisi Almaniyadakı Ramstein Air Base-ə köçürülüb.
Madridin qərarı qısa müddətdə Washington ilə siyasi mübahisəyə çevrilib.
ABŞ Prezidenti Donald Trump bu fikir ayrılığını NATO müdafiə xərcləri ilə bağlı iki ölkə arasında əvvəldən mövcud olan gərginliklə əlaqələndirib və İspaniyanı ticarət əlaqələrini kəskin şəkildə məhdudlaşdırmaqla hədələyib.
Beləliklə, İspaniya öz ərazisinin İrana qarşı hərbi əməliyyatlarda istifadə olunmasına etiraz edən Avropa müttəfiqləri arasında ən diqqətçəkən nümunələrdən birinə çevrilib.

Şəklin mənbəyi, Eduardo Briones/Europa Press via Getty Images
Almaniya, İtaliya və Yunanıstan: Müharibə elan etmədən dəstək
Almaniya: Ramstein və Spangdahlem hərbi hava bazaları
Almaniya müharibədə iştirak etməyəcəyini bəyan etsə də, ABŞ-ın ölkə ərazisindəki hərbi bazalardan istifadəsinə mane olmayıb.
Müharibənin başlanmasından təxminən iki həftə sonra Almaniyanın kansleri Friedrich Merz bildirib ki, İrana qarşı əməliyyat NATO missiyası deyil.
O, həmçinin qeyd edib ki, ABŞ və İsrail müharibə başlamazdan əvvəl bu məsələ ilə bağlı Berlinlə məsləhətləşməyib.
Bununla belə, ABŞ Ramstein bazasındakı fəaliyyətini davam etdirib.
Almaniya hökuməti bildirib ki, bazadan ABŞ qüvvələrinin istifadəsi hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsinə dair mövcud sazişlər çərçivəsində həyata keçirilir və Washington-un həmin sazişləri pozduğunu göstərən heç bir sübut yoxdur.
Bu mövqe hüquqi legitimliyi mübahisə doğuran əməliyyatla bağlı Berlinin mümkün məsuliyyəti barədə müzakirələrə səbəb olub.
Məhdudiyyətlər aradan qaldırıldıqdan sonra Ramstein faktiki olaraq əsas nəqliyyat və dəstək mərkəzlərindən birinə çevrilib. İspaniyanı tərk edən çoxsaylı ABŞ yanacaq doldurma təyyarələri də bu bazaya köçürülüb.
Şərq Araşdırmaları Mərkəzi rəsmi təsdiq olmasa da, ABŞ-ın idarə olunan sursatlarının bir hissəsinin Ramstein bazası vasitəsilə çatdırılmasını "yüksək ehtimal" kimi qiymətləndirir.
Almaniyadakı Spangdahlem Air Base-də yerləşən F-16 Wild Weasel qırıcıları da İranın hava hücumundan müdafiə sistemlərinin sıradan çıxarılmasına yönəlmiş əməliyyatda iştirak etmək üçün Yaxın Şərqə göndərilib.

Şəklin mənbəyi, Getty Images
İtaliya: Aviano və Sigonella hərbi hava bazaları
Roma da ABŞ qüvvələrinə dəstək verməklə müharibədə birbaşa iştirak arasında aydın sərhəd çəkməyə çalışıb.
Aviano bazasında yerləşən F-16 qırıcıları müharibə başlamazdan əvvəl Yaxın Şərqə göndərilmişdi. Lakin İtaliyanın Baş naziri Giorgia Meloni ölkədəki hərbi bazalardan istifadəyə yalnız texniki, logistik və döyüş əməliyyatlarından kənar fəaliyyətlər üçün icazə verildiyini israrla vurğulayıb.
Bu məhdudiyyət martın 27-də Romanın bir sıra ABŞ hərbi təyyarələrinin Sigonella bazasına enişinə icazə verməməsi ilə daha aydın şəkildə özünü göstərib.
Reuters agentliyinin məlumatına görə, Washington əvvəlcədən İtaliya hökumətindən icazə almamışdı. Bundan əlavə, bazadan istifadəyə dair qaydalara uyğun olaraq, İtaliya hərbi komandanlığı ilə məsləhətləşmə aparılmamışdı.
İtaliya bazalarının rolu iyunda yenidən müzakirə mövzusuna çevrilib.
NATO-nun Baş katibi Mark Rutte əməliyyata dəstək məqsədilə təxminən 500 ABŞ təyyarəsinin İtaliya bazalarından havaya qalxdığını bildirib.
İtaliyanın müdafiə naziri isə buna cavab olaraq, Romanın yalnız texniki, logistik və döyüş əməliyyatlarından kənar fəaliyyətlərə icazə verdiyini, bu çərçivədən kənara çıxan müraciətləri qəbul etmədiyini qeyd edib.
Yunanıstan: Souda hərbi hava bazası
Krit adasında yerləşən Souda bazası əsasən dəniz və logistika dəstəyi sahəsində rol oynayıb.
USS Gerald R. Ford təyyarədaşıyan gəmisi bölgəyə yola düşməzdən əvvəl təchizatını yeniləmək üçün Souda bazasına baş çəkib. Əməliyyat zamanı baş vermiş yanğından sonra gəminin qısa fasilə üçün yenidən bazaya qayıtması planlaşdırılıb.
Yunanıstanda Souda bazasından istifadəyə qarşı etirazlar da olub. Bir qrup etirazçı Krit adasında aksiya keçirib. Eyni zamanda, baza ətrafında təhlükəsizlik tədbirləri gücləndirilib.
Başqa bir hadisə ilə bağlı Yunanıstan rəsmiləri bazada xidmət edən və casusluqda şübhəli bilinən bir şəxs, eləcə də onun İranla əlaqədə olduğu iddia edilən bir nəfərlə bağlı araşdırmaya başlayıblar.
Lakin rəsmilər bildiriblər ki, rəsmi nəticələr açıqlanana qədər bu fəaliyyəti İran hökuməti ilə əlaqələndirmək üçün əsas yoxdur.
Rumıniya və Bolqarıstan: dəstək şəbəkəsinin şərq cinahı

Şəklin mənbəyi, AFP via Getty Images
Rumıniya
Buxarest martın 11-də ABŞ-ın İrana qarşı əməliyyatlarla əlaqədar havada yanacaq dolduran təyyarələrin, müşahidə avadanlıqlarının və peyk rabitə sistemlərinin yerləşdirilməsi ilə bağlı müraciətini qəbul edib.
Rumıniya Prezidenti Nicușor Dan həmin vaxt bildirib ki, sözügedən avadanlıqlar "müdafiə xarakterli" məqsədlər daşıyır.
Qərar Ali Müdafiə Şurasının təsdiqindən sonra parlament tərəfindən qəbul edilib və ifrat sağçı partiyaların etirazı ilə üzləşib.
Bununla belə, havada yanacaq dolduran təyyarələrin konkret olaraq harada yerləşdirildiyi rəsmi şəkildə açıqlanmayıb. ABŞ qüvvələrinin mövcudluğuna görə xəbərlərdə Mihail Kogălniceanu bazasının adı çəkilsə də, bunu təsdiqləyən kifayət qədər sübut yoxdur.
Rabitə avadanlıqları isə Deveselu raketdən müdafiə sistemi ilə əlaqələndirilib.
Bolqarıstan: Bezmer hərbi hava bazası
Bolqarıstanın rolu müharibənin başlamasından bir neçə ay sonra daha qabarıq görünməyə başlayıb. Ölkə parlamenti iyulun 22-də Bezmer bazasında səkkizədək KC-135 yanacaq doldurma təyyarəsinin və 250 ABŞ hərbçisinin müvəqqəti yerləşdirilməsini təsdiqləyib.
Sofiya vurğulayıb ki, Bolqarıstan ərazisindən İrana birbaşa hücumlar həyata keçirilməyəcək və bu yerləşdirmə dəstək və logistika xarakteri daşıyır.
Praktikada isə iki KC-135 təyyarəsi iyulun 31-də Bezmer bazasına gəlib.
Bu yerləşdirmə bəzi yerli sakinlərin etirazlarına və İranın diplomatik narazılığına səbəb olub. Həmin iki təyyarə planlaşdırıldığından bir neçə həftə əvvəl, avqustun 21-də Bolqarıstanı tərk edib.
Təyyarələr ölkədən getdikdən sonra Bolqarıstan rəsmiləri bildiriblər ki, onların fəaliyyəti NATO üzvü ölkələrdə keçirilən təlimlər və uçuş məşqləri ilə məhdudlaşıb.
Türkiyə: İncirlik Hərbi Hava Bazası
Türkiyə İncirlik bazasında ABŞ qüvvələrinə ev sahibliyi etsə də, bazanın ABŞ-ın İrana qarşı hücumlarında istifadə olunmadığını bildirib.
Prezident Recep Tayyip Erdoğan da ABŞ və İsrailin hücumlarını pisləyib.
Müharibə dövründə Türkiyənin rolu əsasən hava məkanının qorunmasına və hava hücumundan müdafiə sistemlərinin gücləndirilməsinə yönəlib.
Ankaranın bildirdiyinə görə, İrandan buraxılan və Türkiyə hava məkanına doğru yönələn raketlərin qarşısı alındıqdan sonra ölkənin cənub bölgələrində hava hücumundan müdafiə tədbirləri gücləndirilib.




























