Benzin ve motorine zam: Akaryakıt fiyatları neden arttı?

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

Türkiye'de akaryakıt fiyatları 4 Eylül'den itibaren zamlandı.

Motorinin litre fiyatı 7,7 TL artarken fiyatı İstanbul Avrupa yakasında 88,8 TL'yi, Ankara'da ise 90 TL'yi aştı.

Benzine ise 2,48 TL zam yapıldı ve fiyatı 77 TL civarına yükseldi.

Ağustos ayında da benzin ve motorine zamlar gelmişti. Peki bu zamların nedeni ne?

Akaryakıt zammının ana nedeni, ABD ile İran arasında çatışmaların tekrar artmasıyla birlikte petrol fiyatlarındaki yükseliş.

26 Ağustos'ta 82 dolar civarında olan ABD ham petrol fiyatı dün 92 doları gördü.

Bu %10'un üzerinde bir artış anlamına geliyor.

Reuters haber ajansına konuşan ticaret platformu Phillip Nova'dan Priyanka Sachdeva "Piyasalar artık sadece savaş riskini fiyatlamıyor; artık durumun çözümü olmayan bir savaşa evrilmesinin getireceği maliyetleri de hesaplıyorlar" dedi.

Ajansa konuşan küresel emtia platformu KCM'in piyasa analiz şefi Tim Waterer "Hürmüz Boğazı'ndan geçen tanker sayısında bir azalma olmadı ama ABD-İran çatışmasının artması ve Hürmüz etrafındaki belirsizlik fiyatları artırmaya yetti" dedi.

Dizel yakıtlar bireysel araçların yanı sıra traktörler ve TIR'larda da kullanılıyor ve bu nedenle fiyatlarındaki artış tarımsal üretimden nakliyeye kadar pek çok başka fiyatı da etkiliyor.

Kısaca söylemek gerekirse, dizeldeki artış enflasyonu da artırıyor.

BBC Türkçe'nin sorularını yanıtlayan Altınbaş Üniversitesi'nden Prof. Hayri Kozanoğlu, akaryakıt fiyatlarındaki artışın tek başına düşünüldüğünde enflasyonu bir puanın altında artırmasını beklediğini fakat ekonominin genelinde de fiyat artışlarına neden olması sonucu bu artışın bir puanın üzerinde olacağını söyledi.

Neden dizel fiyatı daha fazla artıyor?

Forbes dergisinin enerji sektörü uzmanı Robert Rapier, nisan ayında yayımlanan bir analizinde jeopolitik kriz dönemlerde dizel fiyatlarının her zaman benzinden daha hızlı arttığına dikkat çekmişti.

Rapier'e göre, dünya genelinde dizel stokları benzinden az olduğu için arz kısıldığında ilk dizel fiyatı artıyor.

Dizele talep benzinden daha fazla: "Küresel ticaretin kalbinde, gemilerde ve ağır ekipmanlarda kullanılan bu yakıt yatıyor."

Uzman isim, benzinin genellikle bireysel araçlarda kullanıldığının ve bireylerin fiyatlar arttığında alışkanlıklarını değiştirebildiğine dikkat çekiyor.

Fakat dizelde talep böyle bir esneklik gösteremiyor.

Reuters'a konuşan enerji endüstrisi temsilcileri kuzey yarımkürede devam eden hasat faaliyetleri ve kış öncesi yakıt stoklarının yenilenmesi nedeniyle talebin bir süre yüksek seyretmesini bekliyor.

Ticaret platformu TradeStation'ın Küresel Piyasa Stratejileri Başkanı David Russell, çiftçilerin ve nakliyecilerin sonbaharda daha fazla dizel tükettiğini söylerken "Dizel tüketimi için kritik bir döneme, stoklarda tarihin en düşük dizel miktarıyla giriyoruz" ifadelerini kullandı.

Artışın bir diğer nedeni de Rusya'nın geçen hafta dizel ihracatını yasaklaması.

Dünyanın en büyük petrol ihracatçılarından biri olan Rusya, son dönemde Ukrayna'nın artan saldırılarıyla karşı karşıya.

Ukrayna'nın Rusya'daki petrol rafinerileri ve altyapısını hedef almasının ardından Rusya'daki benzinliklerde yakıt sıkıntısı baş gösterdi ve bunun üzerine Rusya dizel ihracatını yasaklarken diğer ülkelerden yakıt almaya başladı.

Saldırılardan önce Rusya küresel dizel üretiminin yaklaşık %10'unu gerçekleştiriyordu.

Yasak 30 Eylül'e kadar yürürlükte kalacak.

Bütün bu nedenlerden ötürü fiyat artışları yalnızca Türkiye'de değil dünya genelinde yaşandı.

İngiltere'deki Guardian gazetesine konuşan çiftçi Alex Harrison, %10'luk artış miktarını "astronomik" olarak niteledi.

ABD'de de dizel fiyatları ABD ve İsrail'in İran'a saldırmasından bu yana %54 artarak 2022'de Rusya'nın Ukrayna'yı işgale başladığı dönemki seviyeleri de geçti ve tüm zamanların rekorunu kırdı.

Eşel mobil etkisi

Türkiye'de artan petrol fiyatlarının enflasyonla mücadeleye etkisini kısıtlamak amacıyla akaryakıttan alınan özel tüketim vergisi (ÖTV) eşel mobil adı verilen bir sistemle kademeli olarak azaltılmıştı.

Son olarak 13 Ağustos'ta Resmi Gazete'de yayımlanan bir Cumhurbaşkanı Kararı ile motorinde ÖTV Ağustos ayı boyunca sıfırlanmıştı.

Aynı kararla ÖTV'nin

Türkiye'de tüketiciler özel tüketim vergisinin katma değer vergisini de ödüyor. Bu yüzden motorin fiyatına bu miktarların %20'si kadar da KDV eklenecek.

Böylece Ocak ayındaki 13,9 TL'lik ÖTV, tüketicilerin cebinden litre başına KDV dahil 16,68 TL çıkmasına yol açacak.

ABD ve İsrail'in İran'a saldırısından önce motorinden alınan ÖTV, litre başına 13,9 TL'ydi.

ÖTV'nin geri gelmesi nedeniyle dünya genelinde petrol fiyatları bundan sonra sabit kalsa bile Türkiye'de motorinin fiyatı önümüzdeki aylarda toplam %10'dan fazla artacak.

Böylece dolar/TL kuru ve küresel dizel fiyatı sabit kalsa bile Türkiye'de dizelin litresi 100 lirayı geçecek.

Motorine bu büyüklükte bir zam en son 14 Ağustos'ta yapılmış, litre başına fiyatlar 8,89 TL artmıştı.

O artışın etkisi, motorinde ÖTV'nin sıfırlanması sayesinde hissedilmemişti.

Motorin, tarımsal üretimde traktör kullanımından sulamaya, hasattan ürünlerin taşınmasına kadar birçok aşamada temel girdi kalemlerinden biri.

Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı da haziran ayında, 2026 yılı tarımsal desteklerinin gübre ve mazottaki artış dikkate alınarak yeniden hesaplanacağını açıklamıştı.

Prof. Hayri Kozanoğlu, mazot fiyatlarının tarımsal üretimi doğrudan etkilediğini ve tarımda üretim yetersizliği ve girdi maliyeti artışından şikayet ettiğini hatırlattı.

Kozanoğlu eşel mobil konusunda yetkinin cumhurbaşkanlığında olduğunu hatırlattı.

Fiyat artışları nedeniyle toplumsal bir tepki oluşması durumunda iktidarın eşel mobil sistemini daha uzun bir süre devam ettirmeyi düşünebileceğini söyledi.