Jinsi ubadhirifu wa Saudi Arabia yalivyofikia kikomo

Utawala wa ufalme wa Saudia uliacha mwangwi wa utukufu wake katika magofu ya miradi mikubwa iliyoiamuru katika kilele cha mamlaka yake isiyopingwa. Athari ya miradi hiyoiliyokwamba inaonekana katika mataifa tambarare yenye rutuba, kando ya milima na majangwa ya Mashariki ya Kati. Lakini mmoja wa watawala hao mashuhuri wa kisasa huenda amesalia na alama ya kidijitali iliyoachwa nyuma na baadhi ya dhana zake.

Takriban muongo mmoja uliopita, Mwanamfalme wa Saudia Mohammed bin Salman alizindua mpango wa kujengwa upya kwa nchi yake ambao ulitafsiriwa kama hadithi za kisayansi. Iliitwa "Vision 2030." Ilifikiria miundo mikubwa, isiyo ya kawaida ambayo ingefungua njia kwa teknolojia mpya, sio tu kwa Saudi Arabia lakini kwa ulimwengu mzima.

Mawazo haya yaliwasilishwa kwa namna ya picha za utangazaji za kuvutia zinazoonyesha maono ya ajabu na ya kushangaza, picha ambazo zilivutia watu wengi na dhihaka. Mipango hiyo iliungwa mkono na Mfuko wa Uwekezaji wa Umma wa takribani dola trilioni moja wa Saudi Arabia, utajiri ambao ulitokana na mafuta lakini ulipaswa kufungia njia kwa mustakabali wa taifa usiotegemea uchumi wa mafuta.

Sasa, miaka minne tu kabla ya 2030, mwelekeo ulioongozwa mipango hiyo umeanza kufifia, kwa kiwango kisichoweza kutabirika. Hali hii inasadikiwa kunatokana na shinikizo la kifedha, kufuatia kushuka kwa kasi kwa bei ya mafuta, kabla ya vita vya sasa vya Mashariki ya Kati, ambako kumeathiri utajiri mkubwa wa Saudi Arabia.

Ingawa bei hizi sasa zimepanda kwa kasi kutokana na vita, ukosefu wa usalama na ukosefu wa utulivu unaosababishwa na mzozo utaendelea kuzuia mapato na matumizi ya Saudi Arabia. Kwa upande mwingine, mtiririko wa uwekezaji wa kigeni katika miradi hiyo ya gharama kubwa haujafikiwa kwa kiwango ambacho Wasaudia walitarajia.

Lakini je, mabadiliko haya ni upangaji upya wa miradi au ishara ya kurudi nyuma?

Kutoka kwa dhana hadi uhalisia

Baadhi ya miradi maarufu sasa imepunguzwa, kusimamishwa, au hata kutupiliwa mbali kabisa. Miradi mingi kati ya hizi ilifafanuliwa chini ya mwavuli wa mradi mkubwa wa NEOM wa dola bilioni 500.

Mradi wa Line smart city, ambao ulipaswa kufafanua upya dhana ya jiji, hauonekani tena kuwa jiji la kisasa kabisa ambalo lilienea zaidi ya maili 100 katika ardhi safi kaskazini-magharibi mwa Saudi Arabia na ambalo miundo yake ilikuwa mirefu kuliko Shard huko London. Mradi huo sasa umekuwa kitu cha kawaida zaidi.

Mradi wa mapumziko ya majira ya baridi "Trujeena" katika milima ya kaskazini magharibi mwa Saudi Arabia pia imekuwa mdogo zaidi. Kinyume na dhana kwamba Saudi Arabia ni nchi ya jangwani, theluji huanguka katika eneo hili, lakini kwa muda mfupi. Wazo la kuunda eneo la mapumziko la mlima la misimu minne liliwafanya wasimamizi wa mradi huo kiwango cha usanii ambacho hakikuonekana kuwa sawa.

Eneo hilo lilipaswa kuwa na kilomita nyingi za miteremko ya kuteleza kwenye theluji, kijiji cha michezo ya majira ya baridi kali, ziwa bandia, na hoteli na maduka ya kifahari—aina ya St. Moritz katika milima ya Arabia. Jumba hilo lilipaswa kuandaa Michezo ya Majira ya Baridi ya Asia ya 2029, lakini mpango huo sasa umetupiliwa mbali na michezo hiyo inatarajiwa kufanyika Kazakhstan.

The Cube -muundo mkubwa wa vyumba na ofisi zinazokadiriwa kuwa na ukubwa wa mara 20 wa Jengo la Kitaifa la Empire, umesitishwa kabisa. Mradi huo ulikadiriwa kugharimu karibu dola bilioni 50.

Mfano wa hivi karibuni zaidi ni Ligi ya Gofu ya LIV, mradi ambao ulipaswa kuwa moja ya alama muhimu zaidi za azma ya Saudi Arabia ya kubadilika na kuwa kitovu kikuu cha michezo duniani, lakini sasa unatathminiwa upya kama mradi wa gharama kubwa na uliofeli. Mradi huo umegharimu takribani dola bilioni tano kufikia sasa, bila kuleta faida yoyote ya kifedha au kuunda uaminifu wowote kwa Saudi Arabia.

Baadhi ya wachambuzi wakongwe wa masuala ya Saudia, akiwemo Alan R. Wald, mwandishi wa "Saudi Now," wanasema mwelekeo huu si jambo geni kwao.

"Ni mtindo uleule wa zamani ambao ulifanyika katika mradi wa Line," anasema Bw. Wald. "Kwanza wanasema watajenga mradi mkubwa, kisha ghafla wanatangaza kuwa wataupunguza kwa kiasi kikubwa. Hili limetokea mara nyingi, hata kabla ya Mohammed bin Salman. Miradi inatangazwa kwa mbwembwe nyingi, lakini mwishowe haijengwi kabisa au inatekelezwa kwa kiwango kidogo zaidi kuliko ilivyoahidiwa hapo awali."

Wald anakumbuka miaka ya 2000, wakati wa utawala wa Mfalme Abdullah, mradi wa kujenga miji mipya ulipendekezwa.

Mpango wa Miji ya Kiuchumi pia uliundwa kugeuza uchumi wa Saudia mbali na utegemezi wake wa mafuta, hitaji ambalo limekuwa la mara kwa mara katika ufalme huo kwa miongo michache iliyopita. Utegemezi wa karibu kabisa wa maliasili ambao hautadumu milele umeonekana kuwa kikwazo kwa maendeleo ya kiuchumi tofauti na thabiti.

Lakini licha ya kutumia mabilioni ya dola, matokeo ya mipango hii yamekuwa ya kukatisha tamaa kwa kiasi kikubwa. Ujenzi wa miji kadhaa iliyopendekezwa haukuanza, na mingine imepunguzwa kuwa miradi midogo zaidi.

Kubwa zaidi kati ya haya, Jiji la Kiuchumi la Mfalme Abdullah lenye thamani ya dola bilioni 100 kwenye pwani ya Bahari ya Shamu kaskazini mwa Jeddah, lilijengwa lakini halikuweza kufikia lengo lake la kuwa kitovu cha kibiashara na kitalii.

Mpango huo ulitarajiwa kuvutia wawekezaji wapya wa kigeni na kubuni nafasi za kazi kwa vijana wanaokua wa Saudi Arabia - lakini, kufikia 2016, kiwango cha ukosefu wa ajira kilisalia karibu 12%.

Bw. Wald anaamini kwamba wabunifu wa miradi hii kimsingi hawana ufahamu wa kweli wa uwezo wao. "Kusema kweli walitajia kupata wapii soko la miradi hii? Nani aliwaambia hili linawezekana? Hii ni kadhia kushangaza sana. Watu walio karibu nao wanamwambia mfalme kile anachotaka kusikia. Na hili hufanywa na washauri wa kigeni pia kwa sababu wanafuata mikataba mikubwa. Kwa hivyo wanasema kile wanachofikiria mteja wao wa Saudi anataka kusikia, na mwishowe miradi hii inatibuka."

Kulingana na yeye, mtindo huu umekuwa ukiendelea kwa miongo kadhaa, na makampuni ya kigeni mara nyingi hayakuwa tayari kuhatarisha mikataba yao yenye faida kubwa kwa kuuliza maswali mazito.

Mabadiliko makubwa

Baadhi wanaamini kuwa wakati Mohammed bin Salman alipochukua udhibiti wa Saudi Arabia mwaka 2017, alirithi mfumo ambao ulikuwa na haja kubwa ya mageuzi na ujenzi upya.

Ghanem Nusseibeh, mchambuzi wa masuala ya kiuchumi ambaye amefuatilia maendeleo ya Saudi Arabia kwa miaka mingi, anasema kwamba Mohammed bin Salman "alirithi mfumo wa kijamii na kiuchumi ambao ulikuwa nje ya hatua kabisa na ulimwengu wa kisasa" na "unaelekea kudumaa kabisa."

Dira ya 2030, alisema, ilipaswa kubadilisha Saudi Arabia katika maeneo matatu: uchumi, siasa na jamii. "Sehemu ngumu sana ilikuwa kwamba mabadiliko haya yote yalipaswa kutekelezwa kwa wakati mmoja," alisema.

Udhibiti wa kijamii unaofanywa na viongozi wa kidini wa Saudi Arabia wahafidhina na wenye nguvu ulionekana na MBS na washauri wake kama moja ya vikwazo muhimu kwa nchi kufikia uwezo wake kamili wa kiuchumi. Mabadiliko ya kisiasa chini ya MBS pia yaliwasilishwa kama uhamisho wa mamlaka kwa kizazi kipya na chenye nguvu zaidi, ingawa hii haikumaanisha kuundwa kwa nafasi mpya ya mjadala wa kisiasa na mazungumzo.

Kwa hakika, kama vile Ghanem Nusseibeh pia anavyoonyesha, Mohammed bin Salman mwenyewe alihusika na baadhi ya matatizo yaliyozuia mchakato na upeo wa mabadiliko na kuendelea kuweka kivuli kizito juu ya utawala wake.

Kwa hakika, kama vile Ghanem Nusseibeh pia anavyoonyesha, Mohammed bin Salman mwenyewe alihusika na baadhi ya matatizo yaliyozuia mchakato na upeo wa mabadiliko na kuendelea kuweka kivuli kizito juu ya utawala wake.

Mnamo mwaka wa 2017, alipokuwa mtawala mkuu wa Saudi Arabia, aliamuru kukamatwa kwa umati wa maafisa mashuhuri wa Saudia na wafanyabiashara katika Hoteli ya Ritz-Carlton huko Riyadh. Serikali ya Saudia ilisema wakati huo kwamba hatua hiyo ilikuwa ni sehemu ya harakati ya kupambana na ufisadi, lakini wakosoaji waliitaja kuwa ni aina ya uhuni wa kisiasa na kuweka alama. Mauaji ya kikatili ya mwandishi wa habari wa Saudia Jamal Khashoggi katika ubalozi mdogo wa Saudia mjini Istanbul mwaka 2018 pia yaliacha doa katika sifa ya mwana mfalme huyo ambayo, ingawa imepungua kwa kiasi fulani, haiwezi kufutika.

Mmoja wa Saudia aliye na uzoefu wa moja kwa moja wa ukandamizaji wa serikali dhidi ya wapinzani ni Abdullah Odeh, mtafiti wa Marekani na mwanaharakati wa haki za binadamu. Baba yake, Salman Odeh, mhubiri mashuhuri wa Saudia, amekuwa gerezani tangu 2017 kwa tuhuma zikiwemo za "kuchochea machafuko."

Abdullah anaamini kuwa hatua kama vile kukamatwa kwa Ritz-Carlton, hata kama zitazalisha karibu dola bilioni 100 kwa serikali, zimeathiri lengo la kufadhili Dira ya 2030 kwa muda mrefu.

"Kwa muda mrefu, vitendo hivi vimewatia hofu wawekezaji," anasema. "Ukandamizaji huo pia umeathiri jinsi wawekezaji wanavyoitazama Saudi Arabia, kwa sababu wawekezaji wanachotaka ni kutabirika. Wakati hakuna kutabirika, unaweza kuwa mwekezaji siku moja na kuzuiliwa kiholela siku inayofuata. Hakuna anayetaka kuchukua hatari hiyo."

Dira ya 2030 imeunda simulizi mpya kuhusu Saudi Arabia, kama vile uandaaji wa mfululizo wa matukio makubwa ya michezo na burudani tangu 2016 umebadilisha hali halisi ya ndani na taswira ya kimataifa ya ufalme huo. Mabadiliko haya hayajakuwa ya kijuujuu tu. Hatua za kutunga habari kama vile kuwapa wanawake haki ya kuendesha gari zimebadilisha kweli jamii ya Saudia, hadi kufikia hatua ambapo mwanamitindo mmoja mashuhuri wa Saudia anayeishi Marekani anasema kwamba kila anaporudi nchini, marafiki zake nchini Saudi Arabia wanamkosoa kwa maoni yake ya zamani.

Lakini masuala ya haki za binadamu yanaendelea kufunika mabadiliko haya. Wakati Mohammed bin Salman na Hazina ya Uwekezaji ya Saudia wameingia katika nyanja mbalimbali, shutuma za "uchafuzi wa michezo," "uchafuzi wa sanaa," na "usafishaji kijani" pia zimeongezeka. Watu wengi maarufu kutoka ulimwengu wa michezo na burudani hawajapata shida kuwa Saudi Arabia, lakini wengine wamekataa kutoa ushirikiano kwa sababu ya hali ya haki za binadamu nchini humo. Maelfu ya mashabiki wamesafiri hadi Riyadh kwa matukio kama vile mbio za magari na ndondi, lakini mtazamo hasi wa Saudi Arabia na baadhi ya watu umewazuia baadhi ya watalii wanaotarajiwa kuzuru.

Hata hivyo, hii haibadilishi ukweli kwamba kwa vijana wengi wa Saudia, matarajio ya Mohammed bin Salman yamekuwa ya kutia moyo na maarufu.

Kuokoa Dira ya 2030

Kupunguzwa kwa gharama kubwa kwa baadhi ya miradi ya kuvutia zaidi - hatua ambayo kutoka nje inaonekana kama angalau kukubali kushindwa - sasa inawasilishwa na maafisa wa Saudi kwa njia nzuri iwezekanavyo.

"Fikra za sasa ni kuwa na mafanikio madogo, ya ziada badala ya miradi mikubwa," anasema Abdullah Odeh. "Kwa mfano, eneo la mapumziko la kisiwa cha Sandala katika Bahari ya Shamu inaweza kuwa mojawapo ya mafanikio haya madogo; mtindo wa kitamaduni zaidi ambao bado unaweza kuonekana kama sehemu ya mandhari, tofauti na kitu kama Line au Cube. Kisha wanaweza kusema kwamba miradi hii ni msingi wa NEOM na kwamba mpango mzima wa awali haukuhitaji kutekelezwa."

Mbinu hii pia inawiana na kauli za hivi majuzi za maafisa wa Saudia. Yasser Rumian, mkuu wa Mfuko wa Uwekezaji wa Umma wa Saudi, hivi karibuni alisema kwamba mfuko huo, chini ya mpango wake mpya wa miaka mitano, "utazingatia kuongeza ufanisi wa gharama na malipo, pamoja na tathmini thabiti ya utendaji wa biashara, ili kuunda usawa na kuhakikisha uendelevu wa rasilimali za kifedha."

Wachambuzi wengine wanaamini kwamba marekebisho haya ndiyo chaguo bora zaidi kwa maafisa wa Saudi na njia ya kuokoa Dira ya 2030 yenyewe.

Thamer Shakir, mfanyabiashara na mshauri wa usimamizi wa Saudi, ana maoni tofauti. "Tunachokiona sasa ni mpito wa asili kutoka kwa hatua inayotegemea matarajio hadi hatua ya utekelezaji," anasema. "Kila mageuzi makubwa ya kitaifa hufikia hatua ambapo kuweka vipaumbele, muda na ugawaji wa rasilimali huwa muhimu zaidi kuliko kiwango cha awali cha matangazo."

Baadhi ya miradi ya hali ya juu, ambayo mawazo yake ni kama hadithi za kisayansi kidogo, itaendelea. Hizi ni pamoja na ujenzi na uhuishaji wa mji mkuu wa zamani wa Saudi, Diriyah, kaskazini-magharibi mwa Riyadh, na uwanja mkubwa wa burudani wa Bendera Sita wa Qadiya karibu na mji mkuu. Ustawi wa mafanikio wa eneo la kihistoria la Al-Ula kaskazini mwa Saudi Arabia, ambalo limefananishwa na Petra huko Jordan kwa magofu yake maarufu ya Nabataea, sasa ni kielelezo cha utekelezaji mzuri wa miradi hiyo.

Mradi wa kubadilisha sehemu iliyosahaulika ya Saudi Arabia kuwa ishara ya utambulisho mpya wa kitaifa na kitamaduni wa nchi tayari umegharimu mabilioni ya dola, na mabilioni zaidi yametengwa kuiendeleza kama kitovu cha utalii wa kimataifa; lengo ambalo linaonekana kufikiwa zaidi ikilinganishwa na miradi kama vile Line.

Na kwa kweli, katika uwanja wa michezo, Saudia ilifanikiwa kupata moja ya mafanikio yake makubwa: kuandaa Kombe la Dunia la 2034. Bila shaka Mohammed bin Salman atajaribu kujumuisha vipengele vya wakati ujao katika muundo wa miradi hii, ingawa baadhi ya mawazo yanaonekana kudhibitiwa kwa kiasi fulani.

Maafisa wa Saudi wanajaribu kudumisha uwazi kuhusu kubadilisha mwelekeo wa Dira ya maendeleo ya 2030 utofauti na hali ilivyokuwa zamani ya mambo kufanywa kisiri na kwa njia ya kutatanisha. Sababu iliyotolewa ni kwamba wamekiri makosa na kurekebisha mwenendo wao.

Mtaalamu wa mienendo ya kisiasa na kiuchumi ya Ghuba, Mate Szalai, anasema hii inasaidia hadi kufikia hatua kwa wanasiasa na wanadiplomasia wa kigeni.

"Kwao, ukweli kwamba Wasaudi angalau kwa kiasi fulani wanakubali makosa yao na kuyazungumzia, hakika hiyo ni ishara chanya. Lakini sidhani kama hii inaenda mbali kama wawekezaji wengi na wadau wengi wanavyotaka."

Mfanyabiashara wa Saudi Thamer Shaker ana akili timamu zaidi: "Mara nyingi, kuweka vipaumbele kwa nidhamu kunaweza kuongeza imani ya wawekezaji... Mazungumzo ya kimataifa yanazidi kubadili kutoka 'jinsi gani matangazo ni makubwa?' kwa 'mfano wa utekelezaji unaaminika kiasi gani?'"