Aberfan 60
Dydd Sul 25 Hydref 2026, 3pm
Neuadd Hoddinott y BBC, Caerdydd
Anna Clyne
This Moment 7’
Joseph Haydn
Symffoni Rhif 44, ‘Trauer’ – symudiad 1 7’
Wolfgang Amadeus Mozart
Symffoni Rhif 41, ‘Iau’ – symudiad 2 9’
Ralph Vaughan Williams
Toward the Unknown Region 14’
EGWYL: 20 munud
Paul Mealor
Aberfan: From Darkness to Light 40’
Timothy Redmondarweinydd
Mark Lewis Jonesadroddwr
Corau Cyfun Ysgol Gynradd Ynysowen ac Ysgol Gymraeg Rhyd y Grug
Côr Meibion Ynysowen
Corws Cenedlaethol Cymreig y BBC
Mae’r cyngerdd hwn yn cael ei gynnal yn sgil cyfraniadau hael gan:
Cyfeillion BBC NOW
Ymddiriedolaeth Elusennol Simon Gibson
Gwendoline and Margaret Davies Charity
Merthyr Tudful
Sony
Croeso
Mae gan gerddoriaeth a geiriau eu grym eu hunain. Mae geiriau yn ein helpu i gofio, deall ac anrhydeddu’r gorffennol, tra bo cerddoriaeth yn rhoi cyfle i ni gysylltu ar lefel ddyfnach. Gyda’i gilydd, gallant helpu cymunedau i fyfyrio, gwella a chanfod cryfder yn ei gilydd.
Rydym yn nodi 60 mlynedd ers trychineb Aberfan, digwyddiad sydd wedi gadael craith ar gymunedau ledled y DU, ac mae’r graith honno’n cael ei theimlo i’r byw yng Nghymru ac yng nghymunedau glofaol y gorffennol a’r presennol. Ar 21 Hydref 1966, collwyd 144 o fywydau. Yn eu mysg, roedd 116 o blant.
Mae’r cyngerdd hwn yn rhoi llwyfan i waith newydd sydd wedi’i ysgrifennu’n arbennig ar gyfer yr achlysur hwn. Mae’r darn wedi’i greu ar y cyd â chymuned Aberfan, ac yn ganlyniad i broses ymgynghori helaeth â theuluoedd a gollodd anwyliaid, goroeswyr a phlant ysgol Aberfan ar hyn o bryd. Mae’r gwaith yn deyrnged sy’n cofio ac yn gadarnhad o fywyd, ond mae’n edrych tua’r dyfodol hefyd.
Yn y rhan gyntaf, byddwn yn edrych ar themâu sy’n ymwneud â chof, gobaith, a dechrau newydd. Dyma gyfle i gofio am y rhai a gollodd eu bywydau ac i ddathlu cryfder cymuned Aberfan.
George Lee
Pennaeth Cynhyrchu a Chynllunio Artistig
Dangoswch barch tuag at aelodau eraill o’r gynulleidfa a’r rhai sy’n gwrando gartref. Gallwch beidio â diffodd ffonau symudol ond rhaid iddynt fod yn y modd tawel gyda lefel disgleirdeb y sgrin ar ei isaf; dylid diffodd dyfeisiau electronig eraill yn ystod y perfformiad. Ni chaniateir tynnu lluniau na recordio.
Anna Clyne (ganwyd 1980)
This Moment(2023)
Mae This Moment wedi’i ysbrydoli gan galigraffeg mynach Bwdaidd Fietnamaidd, y meistr a’r ymgyrchydd heddwch Thich Nhat Hanh, a fu farw ym mis Ionawr 2022 yn 95 oed. Mae’n fyfyrdod ar ei eiriau ‘mae’r foment hon yn llawn rhyfeddodau’.
Mae This Moment hefyd yn ymateb i’n cyd-alar a cholled dros y blynyddoedd diwethaf, ac yn benthyg dwy foment o Alargerdd Mozart sef y gwaith a berfformiwyd pan gafodd This Moment ei berfformio am y tro cyntaf gan Gerddorfa Philadelphia a Yannick Nézet-Séguin yng Ngorffennaf 2023.
‘Mae’r myfyrdod ar farwolaeth yn fyfyrdod pwysig iawn. Pan fyddwch yn myfyrio ar farwolaeth, rydych chi’n caru bywyd yn fwy, yn gwerthfawrogi bywyd yn fwy. Gallwn ni ddysgu sawl gwers o hyn.’ Thich Nhat Hanh
Mae’r foment gyntaf sydd wedi’i benthyg o Alargerdd Mozart yn llinell gromatig esgynnol yn y sopranos, a’r pwnc ffiwgol yn y basau, o’r Kyrie. Yr ail yw’r cyflwyniad offerynnol i’r Lacrimosa o’r Sequentia. Mae llinell gyntaf y testun, sy’n cyfieithu fel ‘Llawn dagrau fydd y diwrnod hwnnw’, yn fy atgoffa o eiriau Thich Nhat Hanh, fod ‘y dagrau a gollais ddoe wedi troi’n law’.
Nodyn y rhaglen © Anna Clyne
Joseph Haydn (1732–1809)
Symffoni Rhif 44 yn E leiaf, ‘Trauer’ (c1771)
1 Allegro con brio
Roedd y degawd rhwng canol yr 1760au a chanol yr 1770au yn un tyngedfennol yng ngyrfa Haydn. Dyma’r cyfnod y newidiodd ei statws o fod yn Kapellmeister (cyfarwyddwr cerdd) anhysbys newydd ei benodi i’r Tywysog Nikolaus Esterházy i gael statws cydnabyddedig fel un o feddyliau cerddorol gorau Ewrop.
Gyda hyn, daeth cynnydd mewn difrifoldeb – rhywbeth nad oedd yn unigryw i Haydn, ond a oedd yn rhan o symudiad cyffredinol a effeithiodd ar lawer o gyfansoddwyr Awstriaidd. Ers hynny, mae ei iaith gerddorol nodedig ac egnïol – cyweiriau lleiaf, themâu garw, melodïau telynegol, tawelwch dramatig, trawsacennu brys, darnau unsain trawiadol a chynnydd sylweddol yn y defnydd o ddulliau gwrthbwyntiol – wedi cael yr enw Sturm und Drang (yn llythrennol, ‘storm a straen’).
Un o symffonïau Sturm und Drang gorau Haydn, yw symffoni E leiaf, Rhif 44, a gyfansoddwyd tua 1771. Mae amlinelliad melodaidd llwm yr agoriad yn dominyddu’r symudiad cyntaf cythryblus i gyd, gan sefyll yn gadarn wrth i’r hanner cwaferi ffyrnig gael eu herlid gan y ffidlau i lifo drwodd yn fuddugoliaethus ar adegau pwysig. Nid oes amser am gwrteisi yn y symudiad hwn: mae’r ail thema, fel y mae, yn gwibio heibio heb gyflwyniad, ac mae’r brif thema sy’n cloi’r adran gyntaf yn ymddangos fel ffurfioldeb o’i anfodd bron.
Nodyn y rhaglen © Lindsay Kemp
Wolfgang Amadeus Mozart (1756–91)
Symffoni Rhif 41 yn C fwyaf, K551 ‘Iau’ (1788)
2 Andante cantabile
‘Roedd gan Haydn, yn un o’i symffonïau mwyaf newydd a gorau [Rhif 95],ffiwg fel symudiad terfynol; roedd Mozart wedi gwneud hyn hefyd yn ei Symffoni wych ef yn C fwyaf, lle’r oedd, fel y gwyddom i gyd, wedi gwthio pethau ychydig yn bell.’ Wedi’i ysgrifennu yn 1798, saith mlynedd ar ôl marwolaeth Mozart a chyfansoddi’r symffoni gan Haydn y mae’n sôn amdani, nid yw’r asesiad hwn o Symffoni ‘Iau’ yn annodweddiadol o gwbl o’i gyfnod. Yr awdur oedd Carl Friedrich Zelter, cyfansoddwr uchel ei barch a oedd, fel llawer o gerddorion, yn hapus i gydnabod gallu anhygoel Mozart tra ar yr un pryd yn barnu bod ei gerddoriaeth yn ddiangen o gymhleth ac yn doreithiog mewn deunydd melodaidd.
Mae ei ail symudiad yn Andante cantabile melodaidd huawdl a gosgeiddig, ond â ffrwydradau angerddol a lliwiau cythryblus y chwythbrennau yn tarfu arno.
Nodyn y rhaglen © Lindsay Kemp
Ralph Vaughan Williams (1872–1958)
Toward the Unknown Region (1904–06)
Drwy gydol ei fywyd fel oedolyn, câi Vaughan Williams ei ddenu at ysgrifau crefyddol neu gyfriniol. Ac eto, amwys oedd ei agwedd at gred grefyddol; gwyddai, ar ryw lefel ddirgel, fod gwirioneddau dwfn i’w canfod mewn testunau cyfriniol mawr, ond roedd cred syml mewn Duw cariadus hollalluog yn amhosibl iddo.
O ystyried hyn i gyd, nid syndod yw y byddai barddoniaeth yr Americanwr Walt Whitman, yr oedd ei gasineb at ragrith a thraddodiad dall ac, yn anad dim, ei gyfriniaeth lawn natur, wedi creu argraff ddofn ar y Vaughan Williams ifanc ac wedi apelio’n fawr ato.
Felly, mae’n hynod briodol mai un o osodiadau Whitman sydd i waith corawl mawr pwysig cyntaf Vaughan Williams, Toward the Unknown Region.
Mae’r agoriad tywyll, gyda’i gamau angladdol prudd, yn tanlinellu’r awgrym cryf mai marwolaeth yw’r ‘ardal anhysbys’ yn y teitl. Pan ddaw’r deunydd hwn yn ôl yn fuan wedyn, ar y geiriau ‘I know it not, O soul … all is a blank before us’, mae’r cysylltiad yn ymddangos yn amlwg. Os felly, gellid ystyried yr emyn gorawenus sy’n ffurfio uchafbwynt olaf y gwaith fel gwaredigaeth a goroesiad yr enaid ar ôl marwolaeth – fel ym Marwolaeth a Gweddnewidiad Richard Strauss. Ond ymddengys fod gan Whitman rywbeth arall mewn golwg: y posibilrwydd o farwolaeth ysbrydol ac aileni yn y bywyd hwn. Nid syniad newydd oedd hwn: Roedd Mahler yn ei Symffoni ‘Atgyfodiad’ (1888-94), Ibsen yn ei ddrama When We Dead Awaken (1899) a Tolstoy yn ei nofel Resurrection (1899) i gyd wedi dewis dehongliad symbolaidd o’r stori marwolaeth/atgyfodiad nodweddiadol. Siawns nad hynny, yn hytrach na syniadau cysurlon o anfarwoldeb yr enaid, yw’r neges y tu ôl i gasgliad atseiniol o gadarnhaol Vaughan Williams?
Nodyn y rhaglen © Stephen Johnson
EGWYL: 20 munud
Paul Mealor (ganwyd 1975)
Aberfan: From Darkness to Light (2026)
Grahame Davies libretydd
Mae cyfansoddwr yn mynd i’r afael â rhai pynciau gyda chyffro; mae’n mynd i’r afael â rhai eraill gydag ymdeimlad dwys o gyfrifoldeb. Mae Aberfan: From Darkness to Light yn sicr yn perthyn i’r ail gategori.
Ar fore’r 21ain o Hydref 1966, dioddefodd pentref Aberfan drychineb sydd wedi dod yn fwy na rhan o hanes Cymru, mae hefyd wedi dod yn rhan o’n cyd-ymwybyddiaeth. Dymchwelodd tomen lo ar y pentref, gan amgylchynu Ysgol Gynradd Pantglas a’r tai gerllaw. Collodd cant a phedwar deg pedwar o bobl eu bywydau. Plant oedd 116 ohonynt.
Drigain mlynedd yn ddiweddarach, mae anferthedd y golled honno’n dal bron yn amhosibl ei deall.
Pan ofynnwyd i mi gyfansoddi gwaith i nodi’r trigain mlynedd, nid cerddoriaeth oedd ar fy meddwl i ddechrau. Ond pobl. Sut mae rhywun yn ysgrifennu am Aberfan heb geisio disgrifio rhywbeth na all cerddoriaeth ei ddisgrifio ddigon? Sut mae rhywun yn nodi colled mor fawr heb adael i drychineb droi’n sioe? Ac, yn anad dim, sut gall gwaith newydd berthyn nid yn unig i gyfansoddwr, cerddorfa neu neuadd gyngerdd, ond hefyd i’r gymuned y mae’n ceisio anrhydeddu ei stori?
Mae’r cwestiynau hyn wedi aros gyda mi drwy gydol y broses o greu’r darn hwn.
Gelwais y gwaith yn alargerdd gyngherddol er gobaith. Mae’r disgrifiad hwnnw’n bwysig. Mae hwn yn waith i gofio, yn sicr, ac mae galar yn anochel yn ganolog iddo; ond nid oeddwn am i alar gael y gair olaf. Mae’r teitl ei hun yn disgrifio taith hanfodol y gerddoriaeth: o’r tywyllwch i’r goleuni.
Bûm yn eithriadol o ffodus i wneud y daith honno ochr yn ochr â’r bardd a’r llenor Cymreig, Grahame Davies. Mae geiriau Grahame wedi rhoi fframwaith i mi lle gall cof, colled, cymuned a gobaith gydfodoli. Yn hytrach na cheisio ail-greu digwyddiadau 1966, mae’r gwaith yn ceisio creu gofod lle gallem gofio: gofod ar gyfer myfyrio, ar gyfer tosturi, ac yn y pen draw ar gyfer gobaith.
Mae lleisiau plant yn ganolog i’r gwaith.
Dyna oedd y penderfyniad mwyaf amlwg a’r un anoddaf. Ni allwn feddwl am Aberfan heb feddwl am y plant a aeth i’r ysgol y bore hwnnw ym mis Hydref ac na ddychwelodd adref. Ond teimlwn yn gryf iawn na ddylai sŵn plant yn y gwaith hwn fodoli fel symbol yn unig o’r rhai a gollwyd. Mae’r plant sy’n canu heddiw hefyd yn sŵn bywyd yn parhau. Maent yn cynrychioli cymuned a ddioddefodd dristwch na ellir ei ddychmygu ond a fu byw, a dyfodd, a ailadeiladodd ac a gariodd ei hatgofion ymlaen.
Felly, mae clywed plant Ysgol Gynradd Gymunedol Ynysowen ac Ysgol Gymraeg Rhyd-y-Grug yn canu ochr yn ochr â Chôr Meibion Ynysowen a Chorws Cenedlaethol Cymreig y BBC yn hanfodol i’r hyn y mae’r darn hwn yn ei olygu i mi. Mae gwahanol genedlaethau’n sefyll gyda’i gilydd. Mae plant yn canu wrth ymyl oedolion; mae’r gymuned yn canu wrth ymyl cerddorion proffesiynol; mae atgof yn sefyll wrth ymyl y presennol.
Yn yr ystyr hwnnw, daw’r perfformwyr eu hunain yn rhan o bensaernïaeth y gwaith.
Mae i gôr meibion arwyddocâd Cymreig arbennig arall. Mae sŵn dynion yn canu gyda’i gilydd wedi’i blethu’n ddwfn yn hanes cerddorol a chymdeithasol cymoedd y De – yn y capeli, y cymunedau, y diwydiant a chenedlaethau o gyd-brofiad. Wedi’i osod ochr yn ochr â lleisiau’r plant a’r corws yn ehangach, mae’r sŵn hwnnw’n cysylltu’r gwaith â lle ac â phobl.
Mae’r gerddorfa’n amgylchynu’r lleisiau hyn â thirwedd gerddorol ehangach. Ar adegau, mae’n rhaid iddo fod yn ddylanwadol iawn; mewn mannau eraill, ei swyddogaeth yw tynnu’n ôl a gadael i rywbeth llawer mwy bregus ddod i’r amlwg. Drwy gydol y gwaith, roeddwn i’n ymwybodol fod tawelwch weithiau’n gallu dweud cymaint â sŵn. Mae yna bethau am Aberfan na ddylid eu gweiddi. Yn hytrach, maen nhw’n gofyn i ni wrando.
Mae’r adroddwr yn ychwanegu presenoldeb dynol arall. Mae geiriau ar lafar a geiriau ar gân yn llenwi gwahanol fylchau: gall un ohonynt ddweud, cofio ac adlewyrchu, a gall y llall symud y tu hwnt i iaith. Rwy’n wastad wedi credu bod cerddoriaeth yn dechrau pan nad yw geiriau’n ddigon, ac mewn gwaith fel hwn mae’r ffin rhwng gair, cerddoriaeth a thawelwch yn dod yn arbennig o bwysig.
Ond nid bod yn rhaglen ddogfen yw bwriad From Darkness to Light.
Nid ceisio ail-greu’r munudau ofnadwy hynny ym mis Hydref 1966, ac ni allai unrhyw ddarn o gerddoriaeth esbonio’r galar a’u dilynodd. Yn hytrach, roeddwn am gydnabod y tywyllwch a gofyn beth sy’n digwydd wedyn. Sut mae cymuned yn cario galar dros drigain mlynedd? Sut mae’r atgof yn pasio o’r naill genhedlaeth i’r llall? Sut mae cofio’r rhai a fu farw tra hefyd yn cydnabod y bywydau sydd wedi cael eu byw ers hynny?
I mi, y weithred o ddod at ein gilydd yw’r ateb.
Yn draddodiadol, mae galargerdd yn gofyn i ni gofio’r meirw a myfyrio ar orffwys tragwyddol. Yma, mae rhywbeth yr un mor bwysig yn ymuno â’r syniad hynafol hwnnw o gofio, sef y gymuned fyw. Mae’r gwaith yn dechrau yng nghysgod trychineb, ond yn chwilio’n raddol am fath arall o iaith – un o gysur, adnewyddiad a goleuni.
Nid yw’r goleuni hwnnw’n dileu’r tywyllwch.
Ac ni ddylai wneud hynny chwaith.
Mae gobaith yn ystyrlon am ein bod yn gwybod beth yw tywyllwch. Mae cofio yn ystyrlon oherwydd bod cariad yn parhau pan nad yw’r rhai rydym yn eu caru gyda ni mwyach. Ni all trigain mlynedd leihau’r hyn a ddigwyddodd yn Aberfan, ond ni all trychineb ar ei ben ei hun ddiffinio’r cenedlaethau sydd wedi byw yno ers hynny.
Dyna pam mae’r gwaith hwn, yn anad dim, yn perthyn i bobl Aberfan.
Mae ar gyfer y rhai sy’n cofio 1966; ar gyfer y teuluoedd y newidiwyd eu bywydau am byth; ar gyfer y rhai a ddaeth wedyn ac a etifeddodd ei hatgof; ac ar gyfer y plant sy’n canu yn y perfformiad hwn ac a fydd yn cario’r atgof hwnnw i ddyfodol na all yr un ohonom ei weld eto.
Ar ddiwedd y gwaith, nid wyf am i’r gwrandäwr deimlo bod galar rywsut wedi’i ddatrys. Does dim modd – ac ni ddylid chwaith – ddatrys rhai mathau o alar. Yn hytrach, rwy’n gobeithio bod ymdeimlad ein bod ni wedi teithio gyda’n gilydd: drwy gofio a galaru, tuag at dosturi; o dawelwch tuag at gân; ac, yn olaf, o’r tywyllwch tuag at y goleuni.
Oherwydd hyd yn oed yn y tywyllwch mwyaf, rydym ni’n parhau i chwilio am oleuni.
Ac wrth gofio gyda’n gilydd, efallai y byddwn yn dod o hyd iddo.
Nodyn y rhaglen © Paul Mealor
Aberfan – From Darkness to Light
Testun
You will have heard the name of Aberfan -
a world of sorrow in a single word.
If any name can be remembered, this one can.
But how much better had you never heard.
Just another village.
Just another village.
Just another welcome sign.
Just another village.
Just another stop upon the railway line.
And if you ask what there is to see
I can only tell you what it means to me
That it’s just another village
But it’s mine.
Just another village.
Nothing you’ve not seen before.
Just another village.
Nothing here worth stopping for.
And there’s nothing here to hold you if you’re passing through
And there’s no one who will blame you if that’s what you do.
Because we’re just another village.
And that’s fine.
Just another village.
Just another welcome sign.
Just another village.
Just another stop upon the railway line.
And if you ask what there is to see
I can only tell you what it means to me
That it’s just another village
But it’s mine.
The rain had fallen steadily for days.
But worse than rain fell, worse than anything,
one dark October day at nine thirteen.
Siôni & Siani
Frodyr a chwiorydd, onid gwir y gair?
Aeth Siôn o Ynysowen i Ferthyr at y ffair.
Ac yno gwelodd Siani yn gwerthu losin dant.
Gofynnodd ef am gusan – a rhedodd Siani bant!
Brothers and sisters, hear the tale I bear.
Siôn from Ynysowen went to Merthyr Fair.
Saw Siani selling losin from a basket by the way.
And Siôn asked her for a kiss - and Siani ran away!
Frodyr a chwiorydd, onid gwir y gair?
Daeth Siôn o Ynysowen adre’n ôl o’r ffair.
A dweud bu ef a Siani yn canlyn rownd y dref.
Oedd byth ym Morgannwg gelwyddgi fel ef?
Brothers and sisters, hear the tale I bear.
Siôn from Ynysowen came back from Merthyr Fair.
And said that Siani had asked him for a kiss.
Was ever in Glamorgan a liar like this!
They found him ... Do you really want to know?
They found him with five children in his arms -
the only, and the last, place they could go.
The Quiet Ones
There are those we could call heroes
who never went to war,
who lived their lives for those they loved
and asked for nothing more.
There are those we could call heroines
who never sought for praise
who gave and never counted
the evenings or the days.
Do not disturb them,
with fame they never sought,
only remember
and spare a silent thought.
More than the stories
more than the hymns and psalms
these are the ones who held us
in the everlasting arms.
You know the story? Father, uncle, friend ...
He heard the radio, ran to fetch a spade
and drove to do whatever he could do.
Useless, of course, apart from what it says
of all of us -
better to fetch a spade than to despair.
Nid Grym Ond Brawdgarwch.
Pan mae seiliau’r byd yn siglo
a ‘dyw’r dwylo ddim yn dal,
nid grym ond brawdgarwch
sy’n gyrru’r maen i’r wal.
A phan mae poen yn pwyso
a pan fo ffydd yn wan,
nid grym ond brawdgarwch
sy’n codi’n pennau ‘lan.
Dyma’r cryfder a fu’n cronni
trwy’r canrifoedd du.
Dyma yw’n cyfrinach
- ’sdim byd cryfach na nyni.
Llais i chwalu lludded,
braich i warchod braw:
pan mae’r awr yn dywyll,
mae ‘na deulu ar bob llaw.
Felly pan fo golau wedi gadael,
pan na fo haul ar fryn,
nid grym ond brawdgarwch
sydd yn cadw’r fflam ynghyn.
Nid grym ond brawdgarwch
sydd yn cadw’r fflam ynghyn.
These were not the lessons school should teach.
Too deep, too costly, and much, much too young.
When I miss you most.
At night, I think it’s then I miss you most,
knowing the empty room along the hall,
the empty hours and the empty heart
that would never fail to answer if you’d call.
In the morning, I think it’s then I miss you most,
when I wonder what another day is for,
and I turn around to tell you of some passing thought
as though you were still with me as before.
At evening, I think it’s then I miss you most,
when another day has gone without you here
it’s every evening, every morning, every night,
every week and every month and every year.
I miss you most, I miss you most,
I miss you most at every time of year.
I doubt if you’ll believe this, but it’s true.
When men came door-to-door with forms to fill
they asked the broken hearts: ‘How close were you?’
The Aberfan Hymn
Out of the depths in days gone by,
David prayed from deepest pain.
God of our Fathers, hear our cry -
hearts are grieving once again.
As the watchman longs for dawn,
at the darkest hour of night,
so we wait as day draws on,
so we seek your saving light.
Fel gwyliedydd am y wawr
yn yr oriau duaf oll,
ceisiwn dy drugaredd mawr.
ceisiwn dy oleuni coll.
Love like yours has never been
loss like yours was never known.
God of our Mothers, grant that we
never face the night alone.
Care like yours can never sleep
while the suffering seek your face.
Wakeful with all those who weep -
greater than all griefs your grace.
Byth ni chwsg dy gariad cry’
Cysur mwyn mewn cystudd cas,
ar ddihun drwy’r wylnos du.
Trech na galar yw dy ras.
Who like you could understand
darkness where there once was day?
God of our Children, by your hand
lost ones rose from where they lay.
In the depth and in the height,
in the love and in the loss,
nothing stronger than your light,
nothing greater than your Cross.
Yn y dwfn, yn entrych nef,
yn y cariad, yn y loes,
nid oes trech na’i gariad ef,
nid oes mwy na na grym ei Groes.
And there were other men. I could say who,
but they have since been swept away by time,
who would not move that menace from the hill
and left it for the villagers to do.
And so they did. The people paid the bill.
Tears
The mountain streams are hidden in the hill
but like our silent tears they run there still.
Mae’r nant yn awr ymhell o olau’r dydd,
ond llifo mae hi fel ein dagrau cudd.
A thra bo calon ddrylliog, tra bo cam,
a thra bo cof yn aros, llifo fydd.
The schoolroom clock that stopped at nine-thirteen
is now in a museum. Time moves on.
There are new voices in the playgrounds now.
This is not how we forget.
This is how we remember.
The most lasting form of memory is life.
Mae ‘Nghalon yng Nghwm Taf.
Ceir pentrefi mwy trwsiadus,
a cheir llawer tref fwy tlws,
ond ni cheir yn unman arall
groeso tebyg wrth y drws.
Y mae lleoedd mwy llewyrchus,
ac mae broydd mwy eu bri,
ond er gwaetha crwydro’r gwledydd
yng Nghwm Taf mae ‘nghalon i.
A ble bynnag byth y teithiaf
dyma’r teimlad byth a gaf -
boed fy llwybr lle y byddo
mae fy nghalon yng Nghwm Taf.
Gyda’r nos mae’r goleuadau’n
gadwyn aur ar hyd y glyn,
a’r terasau sydd yn cadw
teulu’r tai mewn coflaid tynn.
Ac mi wn er pob anwiredd
a phob brad sydd yn y byd,
cadw’n driw a wnaf i’r dyffryn
lle mae ‘nghalon i o hyd.
A ble bynnag byth y teithiaf
dyma’r teimlad byth a gaf -
boed fy llwybr lle y byddo
mae fy nghalon yng Nghwm Taf.
And people come.
With their own sadnesses.
And we understand.
Of all places, of all people,
we understand.
But come with me, now.
Come with me today.
A place where hearts were broken
is the place where children play.
When summer comes to call.
When summer comes to call for me
to ask me out to play,
there’s nowhere else I want to be
than Aberfan today.
When autumn wears a silver cloak
and trees wear gowns of gold,
I know that these are the memories
my heart will always hold.
When winter holds the houses close
and there’s frost up on the hill,
then this time of year brings Christmas near
and we know it always will.
When the clouds are racing through the sky
like kites upon a string,
then every day is Saturday
and every season’s spring.
Seasons pass. Memories stay.
Sixty autumns. Yesterday.
Seasons pass. Children grow.
Sixty springtimes. On they go.
There are villages more beautiful,
and many prettier towns,
but such a welcome at the door
can nowhere else be found.
There are many richer places,
and neighbourhoods more grand,
but my heart is always in Cwm Taf,
though I’ve wandered many lands.
And wherever I should travel
this is what I know:
my heart is always in Cwm Taf
no matter where I go.
The streetlights in the valley
are a shining chain of gold,
and the terraces are families
for the houses that they hold.
And no matter the injustice,
or what the liars say,
the valley where my heart is
I never shall betray.
And wherever I should travel
this is what I know:
my heart is always in Cwm Taf
no matter where I go.
Not Force but Fellowship (reprise)
When the world’s foundations tremble,
when hands no longer reach,
it isn’t force but fellowship
sets the stone back in the breach.
And when the pain is pressing,
and when your faith is dead,
it isn’t force but fellowship
that lifts the weary head.
The strength that has been gathering
when the darkened years were long.
The secret taught by suffering:
there’s nothing else as strong.
A voice to heal the broken,
an arm to fend off fear,
it’s when the hour is darkest
that family are near.
So when the light’s departed,
no sunlight on the hill,
it isn’t force but fellowship.
it isn’t force but fellowship
that keeps hope burning still.
Just another village (reprise)
Just another village.
Just another stop upon the railway line.
And if you ask what there is to see
I can only tell you what it means to me
That it’s just another village
But it’s mine.
Mae ‘Nghalon yng Nghwm Taf. (reprise)
A ble bynnag byth y teithiaf
dyma’r teimlad byth a gaf -
boed fy llwybr lle y byddo
mae fy nghalon yng Nghwm Taf.
And wherever I should travel,
this is what I know:
my heart is always in Cwm Taf
no matter where I go.
Nowhere has seen what this place has seen
and nowhere is the mountainside more green.
Darkness to Light
The sun is warm on the summer hill,
the streams are full in the winter rain.
The hands of time do not stand still,
the clock is going once again.
Watchman, the lonely night has gone -
welcome the breaking of the day,
hear the voices fill with song,
the places where the children play
Cilio mae’r cysgodion nawr,
daeth y bore ar y bryn.
Daeth yr heulwen, daeth y wawr,
dyma’r golau’n llanw’r glyn.
Watchman, the lonely night has gone -
welcome the breaking of the day,
hear the voices fill with song,
the places where the children play
Testun © Grahame Davies
Helpwch ni i wella ein rhaglenni ar-lein.
A fyddech cystal â rhoi 5 munud o’ch amser i roi eich barn ar y nodiadau hyn drwy lenwi’r arolwg hwn? Arolwg Rhaglenni
Digwyddiadau eraill a all fod at eich dant:
Romeo a Juliet
Nos Wener 6/11/26, 7.30pm
Neuadd Brangwyn, Abertawe
Debussy Prélude à L’après-midi d’un faune
Paul Mealor Concertoi’rEwffoniwm
Yakymenko Angel: Poème-Nocturne
Prokofiev Romeo a Juliet – detholiadau
Martyn Brabbinsarweinydd
David Childs ewffoniwm
DYHEAD | COLLED | TYNGED
Amrywiol agweddau ar gariad sy’n sail i’r rhaglen hon gyda Martyn Brabbins. Bydd Faune Debussy yn disgleirio yn y llewyrch rhwng breuddwydio a dyheu; bydd David Childs yn cyfleu ing colli cariad yn Concerto Mealor i’r Ewffoniwm; a chawn brofi gorfoledd a ffawd yn Romeo a Juliet gan Prokofiev.
Grace: Astral Illuminations
Nos Iau 22/4/27, 7.30pm
Neuadd Hoddinott y BBC, Caerdydd
Missy Mazzoli Sinfonia (for Orbiting Spheres)
Augusta Read Thomas Concerto i’r Soddgrwth, ‘AstralIlluminations’ (première byd)
Williams The Dark Island – cyfres
Grace-Evangeline Mason The Imagined Forest
Ester Mägi Symffoni
Chloe Rookearweinydd
Laura van der Heijdensoddgrwth
RHYFEDDOD | ATGOF | DISGLEIRDEB
Dan arweiniad Chloe Rooke, bydd y rhaglen hon, sy’n cael ei pherfformio gan fenywod, yn archwilio bydoedd sy’n cylchdroi a chof gwerin. Bydd Sinfonia gan Mazzoli yn disgleirio, cawn glywed concerto newydd telynegol Augusta Read Thomas i’r Soddgrwth gyda Laura van der Heijden, ac yna daw cerddoriaeth atmosfferig gan Williams, Mason a Mägi.
Bywgraffiadau
Timothy Redmond arweinydd
Mae Timothy Redmond yn Athro Arwain yn Ysgol Gerdd a Drama’r Guildhall, mae’n un o gyd-sylfaenwyr And Other Duties, dosbarthiadau meistr rhyngwladol ar arwain, ac yn gyd-greawdwr ac arweinydd ar gyfres cyngherddau’r Royal Albert Hall, My Great Orchestral Adventure. Yn y DU, mae wedi perfformio â phob un o gerddorfeydd y BBC, y Royal Northern Sinfonia, Britten Sinfonia, Cerddorfa Symffoni Dinas Birmingham, Cerddorfeydd ffilharmonig Hallé a Llundain a cherddorfa Ffilharmonig Frenhinol Lerpwl, Cerddorfa’r Philharmonia a Cherddorfa Genedlaethol Frenhinol yr Alban. Mae ei waith rhyngwladol yn cynnwys arwain Cerddorfa Symffoni St Louis, Cerddorfa Tonkünstler, Cerddorfa Symffoni Vojvodina, Cerddorfa Genedlaethol Radio Romania, Oulu Sinfonia, cerddorfa Orchestra della Svizzera Italiana, Cerddorfa Ffilharmonig Rotterdam ac mae’n ymddangos yn rheolaidd â sefydliad Fondazione Haydn Bolzano a Trento.
Yn y tŷ opera, mae wedi arwain gweithiau fel Powder Her Face gan Thomas Adès ar gyfer Opera Cenedlaethol Lloegr, Opera Cenedlaethol Iwerddon, yr Opera Brenhinol a Theatr Mariinsky; The Golden Ticket gan Peter Ash yn St Louis ac yng Ngŵyl Wexford; The Cricket Recovers gan Richard Ayres yng Ngŵyl Bregenz; ThérèseRaquin gan Tobias Picker yn y Tŷ Opera Brenhinol; La bohème ar gyfer Fondazione Haydn; a Madama Butterfly ar gyfer Opera Cenedlaethol Iwerddon.
Mae ei recordiadau’n cynnwys gweithiau cerddorfaol gan Jonathan Dove a Beyond, disg o gerddoriaeth gan Adès, Aucoin a Muhly. Astudiodd Timothy Redmond yn y Royal Northern College of Music, Prifysgol Manceinion ac Accademia Musicale Chigiana yn Siena.
Mark Lewis Jonesadroddwr
Cat Arwel
Cat Arwel
Mae Mark Lewis Jones yn actor enwog sydd wedi ennill BAFTA Cymru, mae’n adnabyddus am ei rolau teledu mewn cynyrchiadau llwyddiannus fel Stella, National Treasure, Keeping Faith, Outlander (Starz), Gangs of London (Sky), Chernobyl (HBO), The Crown (Netflix), Baby Reindeer (Netflix), Men Up (BBC One), The Red King (Alibi) a The Way (ITV).
Mae ei gredydau mewn ffilmiau yn cynnwys Star Wars: The Last Jedi, Queen of the Desert, Gwen, The Passing/Yr Ymadawiad, The Lighthouse, Apostle, Rebecca, a The Phantom of the Open. Mae ei ymddangosiadau mwy diweddar yn cynnwys Out There (ITV), The Seven Dials Mystery (Netflix), Still Waters (Channel 4) a Hostage (Netflix). Yn 2024, derbyniodd Wobr Siân Phillips BAFTA Cymru. Mae’n serennu yn The Last Detectives, cyfres sydd ar y gweill gan y BBC.
Corws Cenedlaethol Cymreig y BBC
Mae Corws Cenedlaethol Cymreig y BBC yn cynnwys dros 120 o gantorion, ac mae’n un o brif gorau symffoni cymysg y DU. Er bod ganddo statws côr amatur, mae’n gweithio yn ôl y safonau proffesiynol uchaf dan ofal Adrian Partington, y Cyfarwyddwr Artistig.
Mae’r corws yn cynnwys cymysgedd o gantorion amatur ochr yn ochr â myfyrwyr o Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru a Phrifysgol Caerdydd. Mae wedi'i leoli yn Neuadd Hoddinott y BBC ym Mae Caerdydd, ac mae’n gweithio’n rheolaidd gyda Cherddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC ac yn cynnal cyngherddau’n annibynnol.
Mae uchafbwyntiau diweddar y côr yn cynnwys perfformio Symffoni Salmau Stravinsky dan arweiniad Ryan Bancroft, A German Requiem gan Brahms yn Eglwys Gadeiriol drawiadol Tyddewi, a Gloria gan Poulenc dan arweiniad MichałNesterowicz, gyda Sophie Bevan.
Mae Corws Cenedlaethol Cymreig y BBC wedi ymrwymo i hyrwyddo cerddoriaeth Gymreig a cherddoriaeth gyfoes, a nhw a roddodd yr ail berfformiad erioed o Missa Cambrensis gan Grace Williams, 45 mlynedd ar ôl y perfformiad cyntaf. Fe recordiwyd y darn hwn ar gyfer cryno ddisg a gafodd ei ryddhau yn ystod gwanwyn 2025. Ar ben hyn, mae’r Corws wedi rhoi’r perfformiad cyntaf o weithiau gan lawer o gyfansoddwyr, gan gynnwys perfformiad arbennig o Speak Out gan Kate Whitley, sef gosodiad o eiriau Malala Yousafzai o’i Haraith i’r Cenhedloedd Unedig yn 2013.
Gellir clywed y corws ar BBC Radio 3, BBC Radio Wales a BBC Radio Cymru, ac fe ymddangosodd yn ddiweddar ar drac sain y rhaglen Wonders of the Celtic Deep ar BBC Cymru Wales.
Côr Meibion Ynysowen
Yn 1966, digwyddodd trychineb glofaol a gafodd effaith ddinistriol ar bentref Aberfan yn ne Cymru. Brwydrodd grŵp o ddynion a oedd yn rhan o’r Pwyllgor Gwaredu Tomenni yn llwyddiannus yn erbyn y Bwrdd Glo Cenedlaethol er mwyn cael gwared ar y tomenni a oedd yn weddill uwchben y pentref. Ar ôl hynny yn 1968, penderfynodd 12 ohonynt ffurfio côr yn y gobaith y byddai’n rhoi cymorth a chyfle i ddynion Aberfan gymdeithasu.
Dros y 60 mlynedd diwethaf, mae’r côr wedi teithio ar hyd a lled y DU ac Ewrop, gan godi arian i wahanol elusennau. Mae’r côr wedi perfformio mewn lleoliadau sy’n amrywio o gadeirlannau i ysbytai a neuaddau mawreddog fel y Royal Albert Hall, Dau Dŷ’r Senedd a Chanolfan y Mileniwm – ac maen nhw bob amser yn canu â’r ymroddiad a’r angerdd sy’n nodweddiadol o draddodiad canu corawl Cymru.
Mae sawl rhaglen ddogfen wedi’i chreu am Aberfan, ac mae Côr Meibion Ynysowen yn cael sylw amlwg ynddynt. Mae’r rhain yn cynnwys rhaglenni dogfen ar y radio a’r teledu yn y DU ac mewn gwledydd fel Sweden, Ffrainc ac Awstralia. Mae’r Côr hefyd wedi perfformio o flaen y ddiweddar Frenhines a’n Brenin.
Yn 2023 a 2026, cafodd y côr gyfle i gydweithio ag Opera Cenedlaethol Cymru yn Blaze of Glory. Mae’r côr yn teimlo’n freintiedig iawn eu bod yn cael cyfle i ymuno â Cherddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC heddiw ar gyfer y perfformiad cyntaf o Aberfan: From Darkness to Light gan Paul Mealor gyda geiriau gan Grahame Davies.
Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC
Ers dros 90 mlynedd, mae Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC, yr unig gerddorfa symffoni broffesiynol yng Nghymru, wedi chwarae rhan ganolog yn nhirwedd ddiwylliannol y wlad, ac mae ganddi rôl unigryw fel cerddorfa ddarlledu a cherddorfa genedlaethol. Mae BBC NOW yn llysgennad ar ran diwylliant Cymru, ac mae’r gerddorfa a’r corws yn perfformio cerddoriaeth sydd wedi’i chreu yng Nghymru yn rheolaidd, gan gynnwys yn yr iaith Gymraeg, ac mae’n hyrwyddo cyfansoddwyr ac artistiaid o Gymru.
Yn rhan o BBC Cymru Wales ac yn derbyn cefnogaeth gan Gyngor Celfyddydau Cymru, mae BBC NOW yn perfformio amserlen brysur o gyngherddau byw a darllediadau, gan weithio gydag arweinwyr ac unawdwyr o fri o bob cwr o’r byd, gan gynnwys ei Phrif Arweinydd, Ryan Bancroft, sydd wedi ennill gwobrau.
Mae’r gerddorfa wedi ymroi i weithio mewn partneriaeth â grwpiau cymunedol ac elusennau, ac mae’n mynd â cherddoriaeth o’r neuaddau cyngerdd i leoliadau fel ysgolion ac ysbytai er mwyn i eraill brofi a chael eu grymuso gan gerddoriaeth. Mae’n cynnal gweithdai, cyngherddau a pherfformiadau ochr yn ochr i ysbrydoli ac annog y genhedlaeth nesaf o berfformwyr, cyfansoddwyr ac arweinwyr y celfyddydau, ac mae’n croesawu miloedd o bobl ifanc ac aelodau o gymunedau bob blwyddyn drwy ei phrosiectau addysg a gwaith maes.
Mae BBC NOW yn perfformio bob blwyddyn yn y BBC Proms a bob yn ail flwyddyn yng nghystadleuaeth BBC Canwr y Byd Caerdydd. Mae modd gwrando ar y cyngherddau yn rheolaidd ar draws y BBC: ar Radio 3, Radio Wales a Radio Cymru. Ar y sgrin, mae cerddoriaeth a gaiff ei pherfformio gan BBC NOW i’w chlywed yn helaeth ar draws y BBC a sianeli byd-eang eraill, gan gynnwys traciau sain a cherddoriaeth thema Doctor Who, Planet Earth III, Prehistoric Planet, The Pact a Plant mewn Angen.
Yn ei chartref, Neuadd Hoddinott y BBC ym Mae Caerdydd, mae BBC NOW yn defnyddio stiwdio recordio o’r radd flaenaf gyda system gamera ar gyfer ffrydio byw a darllediadau teledu i ddod â cherddoriaeth BBC NOW i gynulleidfa ehangach ledled Cymru a’r byd. I gael rhagor o wybodaeth am BBC NOW, ewch i www.bbc.co.uk/bbcnow
Noddwr
Ei Fawrhydi Brenin Charles III KG KT PC GCB
Prif Arweinydd
Ryan Bancroft
Prif Arweinydd Gwadd
Jaime Martín
Cyfansoddwr Cysylltiedig
Gavin Higgins
Corws Cenedlaethol Cymreig y BBC
Soprano 1
Jessica Rose Baber
Ella Edwards Beavington
Amelia Beecroft
Eleanor Cantrill
Eve Carey
Logan Clark
Sarah Jane Griffiths
Claire Hardy
Delyth Jewell
Vanessa John-Hall
Lucie Jones
Rosie Moore
Bethan Nicholas-Thomas
Joanna Osborn
Angharad Phillips
Elizabeth Phillips
Hannah Robertson
Helen Thomas
Jo Westaway
Lydia Wilson
Qin Yan
Soprano 2
Megan Allen
Marcella Rose Benson
Kate Bidwell
Katie Cross
Esme Daniell-Greenhalgh
Hafwen Davies
Rhian Davies
Penelope George
Rhiannon Humphreys
Margaret Lake
Melanie Taylor
Hannah Williams
Katherine Woolley
QianQi Zhu
Alto 1
Rachel Farebrother
Elouise Frost
Kathrin Hammer
Naomi Hitchings
Onyx Korn
Victoria Moyle
Jacob Partington
Avery Rabbitt
Kate Reynolds
Abigail Shepherd
Cerys Thomas
Vicki Westwell
Jessica Williams
Alto 2
Annette Hecht
Yvonne Higginbottom
Max Keith
Josie Nemeth
Sian Schutz
Julie Wilcox
Sarah Willmott
Tenor 1
Jacob Bussell
Meilyr Dafydd
Phil Holtham
Andrew Lunn
Andrew Morris
Nick Willmott
Tenor 2
Roland George
Rhys Gibbs-Harris
Peter Holmes
Rory McIver
Paul Mizen
Sam Proll
Richard Shearman
Ethan Stockham
Michael Willmott
Bas 1
Noah Boneham-Hill
David John Davies
Joseph Pasley
Ben Pinnow
Neil Schofield
Will Walshe-Grey
Alun Williams
Daniel Williams
Emyr Wynne Jones
Bas 2
Jeffrey Davies
Lyndon Davies
James Downs
Oliver Hodgson
Stuart Hogg
Tom Hunt
David Hutchings
Jack Irwin
Mike Osborn
David Rodgers
Ynysowen Male Voice Choir
Peter Beasley
Shane Beasley
Stephen Beasley
Daymon Brocklebank
David Curnow
Dan Davies
Tony Evans
Steve Fitzgerald
Graham Jones
Keith Jones
Martyn Jones
Neville Jones
Ray Jones
Victor Jones
Ray Lee
Danny Murphy
Brian Penfound
Aaron Phillips
Matthew Richards
Nathan Richards
Philip Scrivens
Owen Thomas
Brian Williams
Mark Williams
Neal Williams
Ynysowen Primary School
Caleb Hill
Lilly Hill
Luna Howard
Thea Hunston
Tiwatope Ilori
Thea Jones
Poppy Mitchell Guy
Ruby Mitchell Guy
Amelia Morris
Mila Palmer
Ivy Phillips
Willow Richards
Emily Sheahan
Erin Simon
Niyah Stephens
Willow Szura
Henry Thomas
Arianwen Williams
George Williams
Harper Williams
Ysgol Gymraeg Rhyd y Grug
Peyton Bateman
Maddison Cranton
Mali Evans
Libby Hatton-Goode
Indie-Mai Hughes
Connie Hurley
Ellie Jones
Georgia Rees
Kara-Grace Roberts
Cohan Robinson
Ariya Smerdon
Carys Tovey
Hailey Wetton
Faye Williams
Elsie Winstone
Roedd y rhestr o gantorion yn gywir wrth fynd i’r wasg
Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC
Ffidlau Cyntaf Lesley Hatfield blaenwr
Jens Lynen Gwenllian Hâf MacDonaldTerry Porteus Carmel Barber Emilie Godden Anna Cleworth Ruth HeneyAlejandro TrigoCatherine Fox
Eduarda Prata
Elena Abad
Ail Ffidlau
Anna Smith *Sheila SmithMichael ToppingJoseph WilliamsRoussanka Karatchivieva
Katherine MillerBeverley WescottVickie RingguthGary George-VealeElizabeth WhittamFrances Richards
Anna Szabo
Fiolâu
Rebecca Jones *Alex Thorndike # Tetsuumi NagataPeter TaylorAnna Growns Laura Sinnerton Mungo Everett-Jordan Robert GibbonsCatherine PalmerCarl Hill
Soddgrythau
Steffan Morris ‡Jessica FeaverSandy BartaiCarolyn HewittRachel FordKeith HewittAlistair HowesKathryn Graham
Basau Dwbl
Maitiú Gaffney ‡Emma PrinceThea SayerAnnabel BenistonTelmo MartinsAntonia Bakewell
Ffliwtiau
John Hall †
Carys GittinsLindsey Ellis
PiccoloLindsey Ellis †
Oboau
Steve Hudson *Lucy FosterAmy McKean
Cor anglaisAmy McKean †
Clarinetau
Nicholas Carpenter *William White †Lenny Sayers ** +
Clarinét Bas
Lenny Sayers † ** +
Baswnau
Patrick Bolton Joanna ShewanStanley Kaye Smith
Isfasŵn
Stanley Kaye Smith
Cyrn
Alex WillettFlora BainTom TaffinderJohn Davy
Craig MacDonald
Utgyrn
Corey Morris †Robert Samuel
Trombonau
Dafydd Thomas †Ross Johnson
Trombôn Bas
Darren Smith †
TiwbauDaniel Trodden
TimpaniSteve Barnard *
Offrynnau TaroElliott Gaston Ross *Phil HughesMax Ireland
Telynau
Deian Rowlands
Emily Harris
* Prif Offerynnwr yr Adran† Prif Offerynnwr‡ Prif Offerynnwr Gwadd# Prif Offerynnwr LlinynnolCynorthwyolRoedd y rhestr o aelodau’r gerddorfa yn gywir wrth fynd i’r wasg
Cyfarwyddwr Lisa Tregale Pennaeth Cynhyrchu a Chynllunio Artistig George LeeRheolwr y Gerddorfa Liz WilliamsRheolwr Cynorthwyol y Gerddorfa Nick Olsen **Cydlynydd y Gerddorfa a GweithrediadauEleanor HallRheolwr Staff y GerddorfaKevin MyersLlyfrgellydd y Gerddorfa Naomi Roberts **
Rheolwr Llwyfan a Thechnegol Josh Mead + Rheolwr Llwyfan a Thechnegol Cynorthwyol Richie BashamRheolwr Artistiaid a Phrosiectau Victoria Massocchi **Cynhyrchydd Mike SimsCynorthwyydd DarlleduEmily Preston
Uwch Oruchwylwyr Sain Simon Smith, Andrew Smillie Cynhyrchydd Addysg/Rheolwr y Corws Rhonwen Jones
Cynhyrchydd AddysgBeatrice CareyPennaeth Marchnata a Chynulleidfaoedd Sassy Hicks Cydlynydd Marchnata Amy Campbell-NicholsCydlynydd Marchnata Twf Angharad Muir–Davies Cynhyrchydd Digidol Angus Race
Prentis Marchnata Mya ClaydenRheolwr Busnes Cynhyrchu Lisa BlofeldCydlynydd Busnes Georgia Dandy **
+ Aelod o’r Tîm Gwyrdd** Fforwm Amrywiaeth a Chynhwysiant
