دیدار ترامپ و شی؛ نشستی که می‌تواند معادلات جهانی را برای سال‌ها تغییر دهد

در روزهای اخیر، تدابیر امنیتی در اطراف میدان تاریخی تیان‌آن‌من در پکن به شکل محسوسی تشدید شده است. همزمان شایعاتی در شبکه‌های اجتماعی در گردش است که از برگزاری یک رژه ویژه یا رویدادی بزرگ و از پیش طراحی‌شده خبر می‌دهد.

آماده‌سازی‌ها برای این رویداد مهم بی‌سروصدا آغاز شده، اما نشانه‌ها حاکی از آن است که چین آماده است برای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، سنگ تمام بگذارد.

برنامه این سفر شامل گفت‌وگوهای رسمی، یک ضیافت باشکوه و بازدید از «معبد آسمان» است، مجموعه‌ای از معابد امپراتوری که امپراتوران چین در آن برای فراوانی محصول و برداشت پربار دعا می‌کردند.

ترامپ و شی جین‌پینگ هر دو امیدوارند این سفر ثمره‌ای ملموس داشته باشد. این نشست میان دو تن از قدرتمندترین رهبران جهان، یکی از سرنوشت‌سازترین دیدارهای سال‌های اخیر خواهد بود.

در ماه‌های گذشته، روابط آمریکا و چین در فهرست اولویت‌های دونالد ترامپ جایگاه پایین‌تری داشت. تمرکز او بر جنگ جاری با ایران، عملیات نظامی در نیمکره غربی و دغدغه‌های داخلی معطوف بود. اما این هفته همه چیز تغییر می‌کند. آینده تجارت جهانی، افزایش تنش‌ها بر سر تایوان و رقابت در فناوری‌های پیشرفته، همگی در گروی تصمیم‌ها و پیامدهای این دیدار قرار دارند.

از منظر اقتصادی، جنگ تجاری ادامه‌دار با آمریکا و درگیری در ایران شاید برای شی خبر خوشی نباشد، اما از نظر ایدئولوژیک و سیاسی، برای او فرصتی مغتنم است و باعث می‌شود احساس کند دست بالا را دارد.

این دیدار می‌تواند راه را برای همکاری‌های آینده باز کند، یا زمینه‌ساز تقابل‌های تازه در سال‌های پیش رو باشد.

میانجی غیررسمی ایران؟

با ورود جنگ به سومین ماه خود، چین می‌کوشد آرام و بی‌سروصدا در نقش میانجی صلح وارد میدان شود. پکن در کنار پاکستان، به‌عنوان میانجی در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نقش‌آفرینی می‌کند.

مقام‌های پکن و اسلام‌آباد در ماه مارس طرحی پنج‌ماده‌ای ارائه کردند که هدف آن برقراری آتش‌بس و بازگشایی تنگه هرمز بود. در پشت پرده نیز مقام‌های چینی به‌آرامی همتایان ایرانی خود را به سوی میز مذاکره سوق داده‌اند.

با اینکه چین پیوسته تصویری قدرتمند و باثبات از خود نشان می‌دهد، تردیدی نیست که پکن خواهان پایان این جنگ است.

اقتصاد این کشور هم‌اکنون با کاهش رشد و افزایش بیکاری دست‌وپنجه نرم می‌کند. افزایش قیمت نفت نیز هزینه کالاهای تولیدشده از مواد پتروشیمی، از منسوجات گرفته تا پلاستیک، را بالا برده است. برای برخی تولیدکنندگان در چین، هزینه‌ها تا ۲۰ درصد افزایش یافته است.

چین ذخایر نفتی چشمگیری دارد و پیشتازی این کشور در انرژی‌های تجدیدپذیر و خودروهای برقی، آن را تا حدی از شدیدترین پیامدهای بحران سوخت مصون نگه داشته است. اما جنگ فشار بیشتری بر اقتصاد چین وارد می‌کند، اقتصادی که با کاهش شتاب رشد روبه‌روست و به‌شدت به صادرات وابسته است. اگر چین بخواهد وارد عمل شود و به آمریکا کمک کند، بی‌تردید در ازای آن امتیازی طلب خواهد کرد.

سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به پکن در هفته گذشته نیز ظاهرا برای نمایش میزان نفوذ و اثرگذاری چین در خاورمیانه طراحی شده بود.

آمریکا این تحولات را به دقت زیر نظر داشت. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، گفت: «امیدوارم چینی‌ها آنچه را باید به او گفته شود، به او بگویند. اینکه کاری که شما در تنگه انجام می‌دهید، باعث انزوای جهانی‌تان می‌شود. شما طرف بد این ماجرا هستید.»

آمریکا همچنین تلاش کرده است چین را متقاعد کند که از تصویب قطعنامه تازه شورای امنیت سازمان ملل در محکومیت حملات ایران به کشتی‌هایی که قصد عبور از تنگه هرمز را داشتند، جلوگیری نکند. چین و روسیه پیش‌تر طرحی مشابه را وتو کرده بودند.

علی واین، مشاور ارشد پژوهش و سیاست‌گذاری در امور روابط آمریکا و چین در گروه بین‌المللی بحران، می‌گوید: «اگر قرار باشد ایران به‌طور جدی و ماندگار به میز مذاکره بازگردد، فکر می‌کنم ایالات متحده می‌داند که چین در این مسیر نقشی خواهد داشت.»

دونالد ترامپ نیز ظاهرا نگرانی چندانی از روابط نزدیک چین با تهران ندارد. با وجود آنکه آمریکا به‌تازگی یک پالایشگاه مستقر در چین را به دلیل حمل نفت ایران تحریم کرده، رئیس‌جمهور آمریکا هفته گذشته حمایت احتمالی چین از ایران در این درگیری را چندان مهم ندانست.

او به یک خبرنگار آمریکایی گفت: «خب همین است دیگر، درست است؟ ما هم کارهایی علیه آنها می‌کنیم.»

آینده تایوان

دولت ترامپ در قبال تایوان پیام‌های ضدونقیضی فرستاده است.

در دسامبر گذشته، آمریکا از قرارداد تسلیحاتی ۱۱ میلیارد دلاری با تایوان خبر داد، اقدامی که دولت چین را به خشم آورد. اما دونالد ترامپ در عین حال، آمادگی آمریکا برای دفاع از تایوان را کم‌رنگ جلوه داده است. چین این جزیره را بخشی از قلمرو خود می‌داند.

آقای ترامپ درباره نگاه شی جین پینگ به تایوان گفت: «او تایوان را بخشی از چین می‌داند و اینکه چه تصمیمی بگیرد، به خودش مربوط است.»

او همچنین گفته است تایوان بهای کافی در ازای تضمین‌های امنیتی آمریکا نمی‌پردازد و افزوده که تایوان «چیزی به ما نمی‌دهد». ترامپ سال گذشته تعرفه‌ای ۱۵ درصدی بر تایوان اعمال کرد و این جزیره را متهم کرد که صنعت تولید نیمه‌هادی را از چنگ آمریکا درآورده است.

هفته گذشته، مارکو روبیو گفت موضوع تایوان در جریان این سفر مطرح خواهد شد، اگرچه هدف این است که این مسئله به منشا تنشی تازه میان دو ابرقدرت تبدیل نشود.

او گفت: «ما به هیچ رویداد بی‌ثبات‌کننده‌ای در ارتباط با تایوان یا هیچ نقطه دیگری در منطقه هند و اقیانوس آرام نیاز نداریم. فکر می‌کنم پرهیز از چنین رویدادهایی به سود مشترک ایالات متحده و چین است.»

چین نیز به‌نوبه خود نشان داده است که تایوان از اولویت‌های اصلی این گفت‌وگوهاست. وانگ یی، وزیر خارجه چین، هفته گذشته در تماس با مارکو روبیو ابراز امیدواری کرد آمریکا «انتخاب‌های درست» را انجام دهد.

پکن همزمان فشار نظامی بر تایوان را افزایش داده و تقریبا هر روز جنگنده‌ها و شناورهای خود را به اطراف این جزیره می‌فرستد.

برخی تحلیلگران معتقدند مقام‌های چینی ممکن است به دنبال آن باشند که آمریکا موضع رسمی خود درباره تایوان را بازنویسی کند، موضعی که از سال ۱۹۸۲ با دقت فراوان تنظیم شده است. موضع اعلامی اخیر واشنگتن این است که در حال حاضر از استقلال تایوان حمایت نمی‌کند. آیا پکن می‌تواند آمریکا را به اتخاذ موضعی قاطع‌تر سوق دهد، یعنی به‌جای این گفته، اعلام کند که «ایالات متحده با استقلال تایوان مخالف است»؟

جان دلوری، پژوهشگر ارشد مرکز روابط آمریکا و چین در انجمن آسیا، می‌گوید: «فکر نمی‌کنم رئیس‌جمهور شی چنین چیزی را دنبال کند. حتی اگر دونالد ترامپ حرفی غیرمنتظره بزند که در ظاهر نوعی عقب‌نشینی در موضوع تایوان به نظر برسد، از آنجا که در انتخاب واژه‌هایش چندان محتاط نیست، چینی‌ها بهتر از آن می‌دانند که برای چنین حرفی وزن زیادی قائل شوند. او می‌تواند یک هفته بعد با یک پست در تروث سوشال موضعش را تغییر دهد.»

مذاکرات حساس تجاری

در بخش بزرگی از سال ۲۰۲۵، به نظر می‌رسید آمریکا و چین در آستانه جنگ تجاری تازه‌ای قرار گرفته‌اند، جنگی که می‌توانست پایه‌های اقتصاد جهانی را به لرزه درآورد.

آقای ترامپ بارها تعرفه‌ها بر بزرگ‌ترین شریک تجاری آمریکا را افزایش داد و کاهش داد، تا جایی که در مقاطعی نرخ آن‌ها به بیش از ۱۰۰ درصد رسید.

چین نیز در واکنش، صادرات مواد معدنی کمیاب به آمریکا و خرید محصولات کشاورزی از این کشور را محدود کرد، اقدامی که به کشاورزان ایالت‌های کلیدی حامی ترامپ آسیب زد.

از زمان دیدار رودرروی رهبران دو کشور در کره جنوبی در اکتبر گذشته، از شدت تنش‌ها به شکل محسوسی کاسته شده است. رای دیوان عالی آمریکا در ماه فوریه، که اختیار یک‌جانبه رئیس‌جمهور در اعمال تعرفه‌ها را محدود کرد، نیز به مهار غرایز تجاری ناپایدار ترامپ کمک کرد.

اما این دو همچنان در نشست پکن موضوعات فراوانی برای گفت‌وگو خواهند داشت. رهبر آمریکا تلاش خواهد کرد چین را به خرید بیشتر محصولات کشاورزی از ایالات متحده ترغیب کند. چین نیز بی‌تردید واشنگتن را تحت فشار خواهد گذاشت تا تحقیقات تجاری تازه درباره اقدامات تجاری ناعادلانه را کنار بگذارد، تحقیقاتی که می‌تواند راه را برای اعمال دوباره تعرفه‌های سنگین‌تر بر کالاهای چینی از سوی آقای ترامپ باز کند.

این کار برای طرف آمریکایی دشوار خواهد بود. مایکل اوهانلن، دارنده کرسی «فیل نایت» در حوزه دفاع و راهبرد در موسسه بروکینگز، اندیشکده‌ای مستقر در واشنگتن دی‌سی، می‌گوید: «با توجه به گستردگی و آثار مخرب ماندگار این رویه‌ها، ممکن است برای آمریکا دشوار باشد که از تحقیقات درباره همه رفتارهای تجاری ناعادلانه چین دست بکشد.»

به گزارش رویترز، دولت آمریکا همچنین از مدیران عامل شرکت‌هایی چون انویدیا، اپل، اکسون، بوئینگ و چند شرکت بزرگ دیگر دعوت کرده است تا او را در این سفر همراهی کنند.

چین دیگر مانند دوره نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ به تجارت با آمریکا وابسته نیست، اما شی می‌خواهد این دیدار به‌خوبی پیش برود، زیرا چین به ثبات در اقتصاد جهانی نیاز دارد.

چین اکنون شریک تجاری اصلی بیش از ۱۲۰ کشور است، اما رهبر چین می‌داند که در جریان این سفر نباید بیش از حد مطمئن به نظر برسد.

رایان هس، مدیر مرکز چین جان ال. تورنتون در موسسه بروکینگز، می‌گوید: «تا زمانی که این سفر به‌آرامی و بی‌حاشیه پیش برود و ترامپ احساس کند با احترام با او رفتار شده است، آرامش شکننده در روابط دوجانبه ادامه خواهد یافت. اما اگر او با این احساس پکن را ترک کند که به او بی‌احترامی شده یا جدی گرفته نشده است، ممکن است نظرش تغییر کند.»

آینده هوش مصنوعی

چین در رقابتی جدی برای تسلط بر آینده است. این کشور سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در هوش مصنوعی و ربات‌های انسان‌نما انجام می‌دهد. این حوزه‌ها بخشی از چیزی است که شی جین‌پینگ آن را «نیروهای مولد جدید» می‌نامد، مفهومی که امیدوار است موتور محرک اقتصاد چین در سال‌های آینده باشد.

اما بسیاری از سیاست‌گذاران آمریکایی معتقدند سیاست رسمی چین این است که فناوری آمریکا را برای پیشبرد صنایع داخلی خود جذب، تصاحب یا آشکارا سرقت کند. همین نگاه به محدودیت‌هایی بر صادرات پیشرفته‌ترین ریزپردازنده‌ها انجامیده است، محدودیت‌هایی که حتی با مخالفت تولیدکنندگان آمریکایی نیز روبه‌رو شده‌اند.

حل موفقیت‌آمیز مسئله دشوار مالکیت و اداره اپلیکیشن محبوب تیک‌تاک از سوی چین، نمونه‌ای نادر از پایان خوش در تعاملات فناورانه آمریکا و چین بود، تعاملاتی که اغلب با اتهام‌زنی و بدگمانی همراه است.

همین الگو اکنون در رقابت برای توسعه سامانه‌های هوش مصنوعی نیز دیده می‌شود، رقابتی که شاید مهم‌ترین تحول فناورانه دوران مدرن باشد. این موضوع با اتهام‌های آمریکا پیچیده‌تر شده است، از جمله این ادعا که شرکت‌های چینی مانند دیپ‌سیک در حال سرقت فناوری‌های هوش مصنوعی آمریکا هستند.

یینگ‌یی ما، از مرکز چین جان ال. تورنتون در موسسه بروکینگز، می‌گوید: «فصل آغازین یک جنگ سرد هوش مصنوعی در حال شکل‌گیری است. کاخ سفید چین را به سرقت مدل‌های هوش مصنوعی آمریکایی در "مقیاس صنعتی" متهم کرده، در حالی که گزارش شده پکن برای جلوگیری از خرید "مانوس"، استارتاپی در حوزه هوش مصنوعی با بنیان‌گذاران چینی که اکنون در سنگاپور مستقر است، از سوی متا وارد عمل شده است. رقابت عمیق‌تر بر سر این نیست که چه کسی مدل چه کسی را کپی می‌کند، بلکه بر سر جذب استعدادهایی است که می‌توانند نسل بعدی هوش مصنوعی پیشرو را بسازند.»

ربات‌های چینی حالا قادرند نمایش اجرا کنند، حرکات کونگ‌فو انجام دهند و در یک ماراتن در پکن حتی سریع‌تر از انسان‌ها بدوند.

اما در حالی که شرکت‌های چینی در ساخت بدنه این ربات‌ها ظاهرا توانمند هستند، بسیاری از آنها هنوز در حال کار روی برنامه‌ریزی بخش هوشمند ربات‌های جدید خودند. برای ساخت بهترین مدل‌ها، این شرکت‌ها به ریزتراشه‌های رایانه‌ای پیشرفته نیاز دارند؛ تراشه‌هایی که از آمریکا تامین می‌شود.

اینجاست که پکن می‌تواند از اهرم خود در حوزه عناصر معدنی کمیاب استفاده کند، بخشی حیاتی که ترامپ آشکارا خواهان دسترسی به آن است. چین حدود ۹۰ درصد عناصر معدنی کمیاب جهان را فرآوری می‌کند، موادی که برای تقریبا همه فناوری‌های مدرن ضروری‌اند، از تلفن‌های هوشمند و مزارع بادی گرفته تا موتورهای جت.

بنابراین شاید زمینه یک معامله فراهم باشد: دسترسی آمریکا به عناصر معدنی کمیاب چین، در برابر دسترسی چین به تراشه‌های پیشرفته. این همان تنگه هرمز چین است، اهرمی که پکن می‌تواند هر زمان بخواهد جریان عرضه آن را متوقف کند.

با وجود گستردگی موضوعات سیاسی و اقتصادی پیش روی دو طرف، سفر ترامپ بسیار فشرده خواهد بود و نشست‌ها و برنامه‌ها برای روزهای پنج‌شنبه و جمعه تنظیم شده‌اند.

شاید زمان چندانی برای دستیابی دو رهبر به توافق‌های اساسی وجود نداشته باشد، اما حتی چنین دیدار کوتاهی نیز می‌تواند مسیر مذاکرات و روابط میان این دو ابرقدرت را برای سال‌های آینده تعیین کند.