چرا ارمنستان میزبان رهبران اروپا شده است؟

رهبران اروپایی برای شرکت در دو نشست بی‌سابقه راهی ارمنستان شده‌اند؛ کشوری که سال‌ها به‌عنوان نزدیک‌ترین متحد روسیه در قفقاز جنوبی شناخته می‌شد.

اهمیت نمادین این رویداد برای کشوری با جمعیتی کمتر از سه میلیون نفر را به‌سختی می‌توان اغراق‌آمیز دانست؛ ارمنستان عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا به رهبری روسیه است و مسکو نیز یک پایگاه نظامی در خاک این کشور دارد.

بیش از ۳۰ رهبر اروپایی به همراه نخست‌وزیر کانادا در نشستی با عنوان «جامعه سیاسی اروپا» در پایتخت، ایروان، شرکت کرده‌اند.

رهبران اروپایی در این دیدار با اشاره به آشفتگی‌های جهانی و سردی روابط با واشنگتن، بر ضرورت هماهنگی بیشتر در زمینه امنیت تاکید کردند. اورسولا فون در لاین، رییس کمیسیون اتحادیه اروپا، گفت اروپا باید با افزایش سرعت تولید، توان نظامی خود را تقویت کند.

روز سه‌شنبه نیز نخستین نشست دوجانبه میان اتحادیه اروپا و ارمنستان با حضور اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا و آنتونیو کوستا، رئیس شورای اروپا برگزار می‌شود.

ارمنستان به‌شدت به روسیه برای تأمین منابع انرژی وابسته است. این کشور گاز روسیه را با نرخ ترجیحی خریداری می‌کند، موضوعی که ولادیمیر پوتین هنگام سفر اخیر نیکول پاشینیان به مسکو بر آن تأکید کرد.

او یادآور شد که روسیه گاز را با قیمت ۱۷۷/۵۰ دلار به ازای هر هزار متر مکعب به ارمنستان می‌فروشد، در حالی که این رقم در اروپا به ۶۰۰ دلار می‌رسد.

رئیس‌جمهور روسیه گفت: «این تفاوت بزرگ و قابل‌توجه است.»

چگونه کشوری که تا این حد در مدار نفوذ روسیه قرار داشته، اکنون میزبان بیشتر رهبران اروپا شده است؟

نقطه عطف این تغییر، جنگ سال ۲۰۲۳ میان ارمنستان و همسایه‌اش، جمهوری آذربایجان، بود.

زمانی که جمهوری آذربایجان عملیات نظامی برق‌آسایی را برای تکمیل تصرف قره‌باغ آغاز کرد، که به اخراج بیش از ۱۰۰ هزار ارمنی انجامید، روسیه که نیروهای حافظ صلح در منطقه داشت، عملا مداخله‌ای نکرد.

پیش از آن نیز نفوذهای نظامی جمهوری آذربایجان به خاک ارمنستان بدون پاسخ از سوی سازمان پیمان امنیت جمعی به رهبری روسیه باقی مانده بود.

سارگیس خاندانیان، رئیس کمیته روابط خارجی مجلس ملی ارمنستان، به بی‌بی‌سی گفت: «ما دریافتیم که ساختار امنیتی‌ که در آن حضور داریم، کارآمد نیست.»

اتحادیه اروپا یک سال پیش از آن، توافقی برای به‌رسمیت شناختن مرزها میانجی‌گری کرده و در چارچوب آن، یک مأموریت نظارتی غیرنظامی در منطقه مستقر کرده بود.

سارگیس خاندانیان گفت: «حضور فیزیکی اتحادیه اروپا نگاه شهروندان ما را تغییر داد.»

او افزود: «ما دریافتیم که تقاضای عمومی برای روابط نزدیک‌تر با اتحادیه اروپا وجود دارد.»

در مارس ۲۰۲۵، پارلمان ارمنستان قانونی را برای آغاز روند پیوستن به اتحادیه اروپا تصویب کرد.

روند صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان نیز شتاب گرفته است.

در ماه اوت، رهبران دو کشور در کاخ سفید متنی تاریخی را امضا کردند که هدف آن پایان دادن به دهه‌ها درگیری میان آن‌ها بود.

آنها همچنین «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» را اعلام کردند، یک کریدور مهم ارتباطی که در امتداد مرز ارمنستان با ایران امتداد یافته و منطقه را به بازارهای اروپا متصل می‌کند.

با این حال، روند صلح میان دو همسایه همچنان شکننده است و نزدیکی اروپا به ارمنستان، هزینه‌های دیپلماتیکی به همراه داشته است.

هفته گذشته، مجلس آذربایجان در واکنش به قطعنامه‌ای از سوی نمایندگان پارلمان اروپا که خواستار حق بازگشت ارامنه قره‌باغ و آزادی زندانیان ارمنی در باکو شده بود رای به تعلیق روابط با پارلمان اروپا داد.

در همین حال، مسکو با نارضایتی آشکار، روابط رو به گسترش ارمنستان با اتحادیه اروپا را دنبال می‌کند.

در جریان دیدار در کرملین، ولادیمیر پوتین با لبخندی معنادار به سخنان نیکول پاشینیان درباره آزادی‌ها در کشورش واکنش نشان داد.

نیکول پاشینیان گفت: «شبکه‌های اجتماعی در ارمنستان کاملا آزاد هستند و هیچ محدودیتی ندارند.» در روسیه، بیشتر پلتفرم‌های اصلی غربی مسدود شده‌اند.

اما آقای پوتین به او یادآوری کرد که تلاش برای عضویت در اتحادیه اروپا با عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا سازگار نیست.

او گفت: «امکان ندارد هم‌زمان در یک اتحادیه گمرکی با اتحادیه اروپا و اتحادیه اقتصادی اوراسیا حضور داشت؛ این از اساس غیرممکن است.»

تنها چند روز پیشتر، روسیه واردات آب معدنی ارمنستان را ممنوع کرد.

آرتور پاپیان از مؤسسه «سایبرهاب-ای‌ام»، که فضای اطلاعاتی ارمنستان را رصد می‌کند، گفت: «این نمونه‌ای روشن از نحوه عمل تهدیدات ترکیبی است.»

او اشاره کرد که اظهارات طرفدار اتحادیه اروپا از سوی مقام‌های ارشد یا سفر به بروکسل، اغلب با توقف کامیون‌های ارمنی در مرز گرجستان و روسیه و همچنین تهدید هکرها برای از کار انداختن وب‌سایت‌های دولتی همراه بوده است.

ماه گذشته، اتحادیه اروپا ماموریت غیرنظامی تازه‌ای برای ارمنستان طی دو سال آینده تصویب کرد. مقابله با انتشار اطلاعات نادرست از سوی روسیه، حملات سایبری و جریان‌های مالی غیرقانونی، به‌ویژه در آستانه انتخابات پارلمانی ارمنستان در ماه ژوئن از جمله این ماموریت تازه است.

این مأموریت بر پایه تجربه مشابهی در مولداوی پیش از انتخابات ۲۰۲۵ طراحی شده است؛ جایی که نیروهای طرفدار اروپا توانستند قدرت را حفظ کنند.

آقای پاپیان گفت: «این موارد را بررسی کرده‌ام، به‌ویژه در مولداوی، رومانی و اوکراین و می‌بینم که روش‌ها و الگوها مشترک هستند.»

در ژانویه، تیم او یک حمله گسترده به پیام‌رسان واتس‌اپ را مستند کرد که به نفوذ به صدها هزار حساب کاربری انجامید. واتس‌اپ به گفته او به‌طور گسترده توسط وزرا و مقام‌های دولتی استفاده می‌شود.

در عملیاتی دیگر، هکرها یک حساب جعلی در پیام‌رسان سیگنال به نام سفیر اتحادیه اروپا در ارمنستان، واسیلیس ماراگوس، ایجاد کردند و فعالان سازمان‌های مردم‌نهاد را به یک نشست جعلی درباره روابط ارمنستان و اتحادیه اروپا دعوت کردند.

پیوند ثبت‌نام کاملا واقعی به نظر می‌رسید و حتی فعالان باتجربه را نیز فریب داد. بررسی‌ها نشان داد آدرس‌های اینترنتی به شهری در روسیه به نام زلنوگراد در شمال‌غربی مسکو اشاره دارند.

آقای پاپیان گفت که در آستانه نشست‌ ایروان، تنها در یک روز چندین موج از پیام‌ها در تلگرام منتشر شده که یک روایت واحد را ترویج می‌کردند: اینکه این رویدادها نقطه بی‌بازگشت ارمنستان هستند و روسیه این کشور را به‌دلیل میزبانی آن‌ها مجازات خواهد کرد.

آلین برست، دبیرکل شورای اروپا که در این نشست‌ها حضور دارد، گفت: «نهادهای دموکراتیک ارمنستان فعال هستند و پیشرفت‌های واقعی داشته‌اند، اما تحت فشار قرار دارند.»

او افزود که نگرانی اصلی پیش از انتخابات ژوئن، مداخله خارجی، انتشار اطلاعات نادرست و دوقطبی شدن فضای سیاسی در فضای مجازی است.

به گفته او، ارمنستان برخی ابزارهای حقوقی برای مقابله با این تهدیدها در اختیار دارد، اما مانند بسیاری از کشورها «این ابزارها هنوز به‌طور کامل با مقیاس و پیچیدگی این تهدیدها سازگار نشده‌اند.»

در حالی که رهبران اروپایی با وعده اعزام ماموریت‌های غیرنظامی و تسهیل صدور روادید در دو سال آینده به ایروان رفته‌اند، هنوز هیچ جدول زمانی مشخصی برای عضویت در اتحادیه اروپا، تعهدات دفاعی یا جایگزینی گاز روسیه ارائه نشده است.

در نبود چنین تعهدات روشنی، سیاست «موازنه‌گری» ارمنستان میان روسیه و غرب همچنان ادامه خواهد داشت.