«تشخیص آلزایمر پایان راه نیست»؛ بازیگر ۸۵ ساله مبتلا به دمانس و اجرای تک‌نفره نمایشنامه‌ ساموئل بکت

پیتر مارینکر چهار روز پیاپی برای تمرین‌هایی حاضر شد که قرار نبود برگزار شوند. دمانس و مشکلات حافظه، باعث شده بود تاریخ‌ها را اشتباه بگیرد.

با این حال، او اکنون خود را برای انجام کاری آماده می‌کند که حتی برای بسیاری از بازیگران با حافظه‌ای بی‌نقص نیز هراس‌آور است: اجرای تک‌نفره یکی از نمایشنامه‌های محبوب ساموئل بکت روی صحنه‌ای در لندن.

مارینکر ۸۵ساله بیش از همه به‌دلیل فعالیت‌های صداپیشگی شناخته می‌شود؛ از نمایش‌های رادیویی و بازی‌های ویدئویی گرفته تا فیلم‌های پرهزینه‌ای مانند «هزارتو» و «پدینگتون در پرو».

او در برابر دوربین، در فیلم در واقع عشق، نقش مشاور رئیس‌جمهور آمریکا را ایفا کرده بود و در فیلم یونایتد ۹۳ نیز در نقش یکی از مسافران هواپیما ظاهر شده بود.

او در سال ۲۰۲۳ در نسخه صحنه‌ای ارباب حلقه‌ها نقش گندالف را بازی می‌کرد که احساس کرد دیگر نمی‌تواند روی اجرا تمرکز کند. در نتیجه، بازیگر جایگزین ادامه اجراها را بر عهده گرفت.

پس از آن، از مغز او تصویربرداری ام‌آر‌آی و معاینات پزشکی دیگری انجام شد. دو سال پیش پزشکان تشخیص دادند که به بیماری آلزایمر مبتلاست.

او می‌گوید: «فقط باید آن را می‌پذیرفتم. این موضوع توضیح می‌داد چرا مدام وسایلم را گم می‌کردم. بعد شروع کردم به خندیدن به خودم و تمام کارهای احمقانه‌ای که مرتب تکرار می‌کنم.»

در چنین شرایطی، بسیاری از بازیگران ترجیح می‌دادند از فشار اجرای زنده روی صحنه و در برابر تماشاگران کناره بگیرند.

اما درست در زمانی که انتظارش را نداشت، تماسی دریافت کرد؛ از سوی کسی که پیش‌تر همکاری نزدیکی با او داشت: دیو وایبرو، مدیر تئاتر کاک‌پیت در لندن.

پیشنهاد او اجرای «آخرین نوار کراپ» بود؛ نمایشی تک‌نفره و پرتنش که در آن نویسنده‌ای سالخورده به صداهای ضبط‌شده دوران جوانی خود گوش می‌دهد و زندگی آکنده از حسرت و فرصت‌های ازدست‌رفته را به یاد می‌آورد.

وایبرو که مادرش نیز در سال‌های پایانی زندگی با مشکلات حافظه دست‌وپنجه نرم می‌کرد، می‌گوید: «این نمایش اثری درخشان است و از متنی فوق‌العاده قدرتمند برخوردار است.»

تمرین‌ها از اواخر ماه ژوئن آغاز شده‌اند تا مارینکر فرصت بیشتری برای آماده شدن داشته باشد. گروهی کامل نیز گرد هم آمده‌اند تا اجرای نمایش امکان‌پذیر شود.

در تمام مدت اجرا، مدیر صحنه کنار سن خواهد ماند. چند نمایشگر متن‌خوان در نقاط مختلف سالن قرار می‌گیرند و مارینکر گوشی کوچکی در گوش خواهد داشت تا اگر دیالوگی را فراموش کرد، بتوانند به‌سرعت آن را یادآوری کنند.

وایبرو تأکید می‌کند هدف «پنهان کردن» بیماری مارینکر نیست؛ بلکه می‌خواهند نشان دهند پس از تشخیصی مانند آنچه این بازیگر دریافت کرده است همکاری و خلاقیت همچنان امکان‌پذیر است.

مارینکر می‌گوید از همان روز نخست هیچ نگرانی‌ نداشت.

«دیو پرسید دوست دارم این کار را انجام دهم یا نه و من فوراً گفتم: "بله! وای، بله، بله، بله، بله!"»

«شب نخست همچنان اضطراب خواهم داشت، اما می‌دانم چگونه آن را کنترل کنم؛ فقط آدرنالین است.»

پژواک‌های گذشته

این نخستین‌بار نیست که مارینکر این نمایش را اجرا می‌کند. او در سال ۱۹۸۳ نیز همین نقش را بازی کرده بود.

گروه تولید، نوارهای ضبط‌شده اجرای بیش از ۴۰ سال پیش را پیدا کرده است. این صداها هنگامی که شخصیت نمایش به پژواک‌های خود جوان‌ترش گوش می‌دهد، در اجرای جدید استفاده خواهند شد.

یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه آلزایمر این است که از دست دادن حافظه ممکن است گزینشی باشد و همه انواع خاطرات را به یک اندازه تحت تأثیر قرار ندهد.

در مراحل اولیه بیماری، نواحی اطراف هیپوکامپ که در عمق لوب‌های گیجگاهی مغز قرار دارند، از نخستین بخش‌هایی هستند که آسیب می‌بینند.

این ناحیه در ایجاد و بازیابی آنچه دانشمندان «خاطرات رویدادی» می‌نامند، نقشی اساسی دارد؛ یعنی خاطرات مربوط به اتفاق‌ها و تجربه‌های مشخص زندگی یک فرد.

به همین دلیل، افراد مبتلا به آلزایمر ممکن است برای به خاطر آوردن یک تعطیلات خانوادگی، گفت‌وگو با دوستی یا نام شخصی با مشکل روبه‌رو شوند.

اما انواع دیگری از حافظه که با مهارت‌ها و روال‌های تمرین‌شده ارتباط دارند، ممکن است مقاومت بیشتری نشان دهند.

تارا اسپایرز-جونز، استاد عصب‌زوال‌شناسی در دانشگاه ادینبرو و نویسنده کتاب مبارزه برای ذهن ما، می‌گوید: «دسترسی به اطلاعاتی که در حافظه بلندمدت تثبیت شده‌اند، اغلب آسان‌تر از دسترسی به خاطرات جدیدی است که به‌تازگی شکل گرفته‌اند.»

این موضوع توضیح می‌دهد چرا بعضی افراد مبتلا به آلزایمر، حتی پس از آنکه خاطرات دیگرشان کم‌کم محو شده‌اند، همچنان می‌توانند یک فنجان چای آماده کنند، متن ترانه‌ای را به یاد آورند، موسیقی بنوازند یا نمایشنامه‌ای را که به‌خوبی تمرین کرده‌اند، اجرا کنند.

مبارزه با انگ اجتماعی

تمام درآمد چهار روز اجرای این نمایش به انجمن آلزایمر اهدا خواهد شد؛ مؤسسه‌ای که پس از تشخیص بیماری به پیتر کمک کرد.

پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ برای این مؤسسه خیریه انجام شد، نشان داد ۴۲ درصد افرادی که با دمانس زندگی می‌کنند، از علائم خود احساس شرمندگی دارند.

از هر پنج فرد دارای مشکلات حافظه، یک نفر گفته بود به‌دلیل نگرانی از واکنش دوستان و اعضای خانواده، برای دریافت تشخیص به پزشک مراجعه نکرده است.

طیبه زریا، مدیر خدمات حمایتی انجمن آلزایمر برای افراد مبتلا به دمانس در لندن، می‌گوید انگ اجتماعی پیرامون این بیماری «هنوز بسیار پررنگ است».

او می‌گوید: «کاری که پیتر انجام می‌دهد نشان می‌دهد تشخیص بیماری پایان راه نیست و فردی که با دمانس زندگی می‌کند، همچنان می‌تواند بسیاری از کارهایی را انجام دهد که از آن‌ها لذت می‌برد و به آن‌ها علاقه دارد.»

مارینکر این پروژه را «وداعی باشکوه» توصیف می‌کند.؛ آخرین اجرای بزرگ پیش از کناره‌گیری.

او با خنده‌ای تلخ می‌گوید: «در مرحله اولیه بیماری هستم. بنابراین باید بیشترین استفاده را از این مرحله ببرم و تا حد ممکن خود را برای مرحله میانی آماده کنم.»

او با شوخی گفت: «ممکن است این اجرا را پشت سر بگذارم، یا شاید همان‌جا کارم تمام شود!»