تاثیر محاصره دریایی بر تجارت و اقتصاد ایران چیست؟

براساس آمارهای منتشر شده گمرگ ایران، این کشور در سال گذشته خورشیدی حدود ۱۵۰ میلیون تن کالای غیرنفتی به ارزش تقریبی ۵۲ میلیارد دلار صادر کرده است. براساس همین گزارش‌ها، این کشور حدود ۴۱ میلیون تن کالا یعنی چیزی به ارزش ۵۸ میلیارد دلار وارد کرده است. بخش اعظم این تبادلات تجاری از بندرهای جنوبی ایران بوده است.

برآورد تاثیر محاصره دریایی روی تجارت و اقتصاد ایران چیست؟ در زیر به چند جنبه از این پرسش می‌پردازیم.

۱. محاصره دریایی چه اثری بر صادرات نفتی ایران می‌گذارد؟

هنوز مشخص نیست این محاصره به چه صورت انجام می‌شود، این که آمریکا خط قرمز را کجای دریا می‌کشد، و تا چه وقت این شرایط ادامه پیدا می‌کند.

درباره صادرات نفتی، اگر محاصره در حد چند روز یا دو تا سه هفته ادامه پیدا کند، تاثیرش احتمالا خیلی محدود خواهد بود، چرا که به گفته تانکرترکرز، ایران حدود ۲۱ میلیون بشکه نفت را در چند نفتکش در دریای عمان نگه داشته است که معادل ۱۰ روز تا دو هفته صادراتش است.

اگر محاصره درازمدت باشد، ایران ممکن است بتواند بخشی از صادراتش را از طریق بندر جاسک در شرق تنگه هرمز انجام دهد که گفته می‌شود ظرفیت اسمی‌اش حدود یک میلیون بشکه در روز است، ولی عملا بارگیری و صادرات از این بندر در حد چند ۱۰ هزار بشکه در روز بوده است. مشخص نیست که چقدر طول بکشد تا ایران بتواند صادرات از این بندر را بالا ببرد و آیا واقعا از این راه می‌شود محاصره را دور زد یا نه.

ولی اگر آمریکا بتواند کاملا صادرات دریایی نفت ایران را متوقف کند، با قیمت‌های فعلی چیزی حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون دلار در روز (۷۰ تا ۹۰ میلیارد دلار در سال) به اقتصاد ایران ضرر خواهد زد.

نه تنها چین - به‌عنوان مشتری اصلی نفت ایران - آسیب می‌خورد، بلکه قیمت جهانی نفت هم از این مساله تاثیر می‌پذیرد. از طرف دیگر، ایران ممکن است تلاش کند تا تنگه هرمز را روی صادرات نفتی کشورهای منطقه هم بسته نگه دارد.

در کل می‌شود انتظار داشت بازار جهانی انرژی و اقتصاد جهان، از لحاظ افزایش تورم و کاهش رشد اقتصادی، آسیب قابل توجهی ببیند.

۲. محاصره دریایی چه اثری بر صادرات غیرنفتی ایران می‌گذارد؟

این بخش برای ایران مشکل‌تر است. طبق آمار گمرک، ایران سال گذشته خورشیدی ۱۵۰ میلیون تن کالا به ارزش ۵۱ میلیارد دلار صادر کرد. از این مقدار، از نظر ارزش، حدود نصفش به چهار کشور همسایه، عراق و امارات و ترکیه و افغانستان، صادر می‌شود و بخشی از این صادرات، مخصوصا مواد غذایی، به صورت زمینی انجام می‌شود.

ولی بخش اعظم صادرات غیرنفتی، مخصوصا از نظر وزنی، محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، فلزات، کود شیمیایی و چیزهایی از این دست هستند که مقصد اکثرشان چین و کشورهای آسیایی است، بعضی هم از طریق امارات انجام می‌شوند.

ایران ممکن است بتواند بخشی از صادراتش را به بندر چابهار در جنوب شرق کشور در سواحل دریای عمان، منتقل کند ولی ظرفیت اسمی این بندر فعلا فقط حدود هشت میلیون تن در سال است که طبق آمارها در سال ۱۴۰۲ حدود نصف این ظرفیت استفاده شده است؛ یعنی این مسیر برای جبران بسته شدن تنگه هرمز کافی نیست.

۳. محاصره دریایی چه اثری بر واردات ایران می‌گذارد؟

سوال این است که چه کالاهایی از این محاصره معاف می‌شوند، چون از نزدیک به ۴۰ میلیون تن واردات سالانه ایران، حدود ۲۵ میلیون تن محصولات کشاورزی، مواد غذایی، روغن و خوراک دام هستند.

از نظر ارزش هم حدود ۶۰ درصد واردات ایران از ترکیه و امارات بوده است که مخصوصا در مورد امارات باید دید این محاصره و کلا جنگ چه تاثیری روی این تجارت می‌گذارد.

ایران ممکن است بتواند بخشی از وارداتش را زمینی، از کشورهای حاشیه خلیج فارس یا از بندر چابهار، انجام بدهد، ولی نه همه آن را؛ تازه اگر آمریکا جلوی رفت‌وآمد به این بندر را نگیرد.

باید این نکته را در نظر گرفت که از قطعات خودرو گرفته تا لوازم خانگی و محصولات الکترونیکی، همه عموما از طریق بندرهای جنوبی ایران وارد می‌شوند و اختلال یا توقف آن ممکن است باعث کمیابی و گرانی آنها و ضربه به صنایع شود.

علاوه بر اینها، سالانه حدود ۲۰ میلیون تن کالا از ایران هم ترانزیت می‌شود، عموما به افغانستان و آسیای میانه. یعنی کالا از بندرهای ایران وارد می‌شود و سپس به این کشورها فرستاده می‌شوند، یا بالعکس.

باید دید محاصره چقدر روی این روند تاثیر می‌گذارد.

۴. تاثیر کلی محاصره دریایی بر اقتصاد ایران چیست؟

اگر قرار باشد که محاصره هفته‌ها و ماه‌ها ادامه پیدا کند، حتی اگر مواد غذایی و دارو مستثنی شوند، کاهش شدید درآمد ارزی می‌تواند به افزایش کسری بودجه و نرخ ارز منجر شود.

کاهش واردات یا افزایش هزینه‌های آن هم که باعث کمیابی و گرانی یک سری محصولات، از لوازم خانگی و خودرو گرفته تا لباس و محصولات الکترونیکی، می‌شود و یک سری از صنایع ایران به‌شدت ضربه می‌خورند.

به این رقم، باید ضرر ناشی از کاهش واردات مواد و قطعات اولیه و در نتیجه کاهش تولید و درآمد صنایع را هم اضافه کرد که می‌تواند معادل ده‌ها میلیارد دلار دیگر باشد.

به عبارت دیگر، اگر محاصره دریایی ادامه‌دار باشد، می‌تواند مستقیما درآمد صادراتی ایران را سالانه حدود ۱۰۰ میلیارد دلار کاهش دهد که معادل یک چهارم تولید ناخالص داخلی ایران است.

ولی محاصره دریایی یک عملیات نظامی است و شاید با اقدام‌های تلافی‌جویانه ایران نظیر بستن تنگه هرمز روی کشتی‌های همسایگان و حتی ازسرگیری حملات به تأسیسات آن‌ها مواجه شود.

همین باعث می‌شود تصور محاصره دریایی طولانی‌مدت ایران در کنار عادی شدن وضعیت تردد دریایی برای کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس دشوار باشد.

در چنین شرایطی، بسته ماندن این آبراهه کلیدی باعث بالا ماندن قیمت جهانی نفت، انرژی، فلزات، محصولات پتروشیمی، کود شیمیایی و اقلام اساسی دیگری شود که به اقتصاد تقریباً همه کشورهای جهان فشار می‌آورد.