جنگ، فشارهای ژئوپلیتیک و نبرد بر سر روایت؛ چرا تصاویر ماهواره‌ای ایران و خاورمیانه در میانه جنگ مسدود شد؟

پس از آن‌که یکی از شرکت‌های پیشرو در زمینه تصاویر ماهواره‌ای اعلام کرد که به درخواست دولت آمریکا، دسترسی به تصاویر ایران و بخش‌های وسیعی از خاورمیانه را محدود می‌کند، سازمان‌های بشردوستانه و روزنامه‌نگاران ابراز نگرانی کردند.

شرکت «پلنت لبز» مستقر در کالیفرنیا ابتدا در ماه مارس سیاستی را اجرا کرد که بر اساس آن ارائه تصاویر جدید از این منطقه با ۱۴ روز تاخیر انجام می‌شد. این شرکت اکنون این محدودیت را به صورت «نامحدود» اعمال کرده است.

این تصمیم باعث شده است که روزنامه‌نگاران، گروه‌های بشردوستانه و تحلیلگران، در استفاده از تصاویر ماهواره‌ای برای ارزیابی پیامدهای جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، از جمله بررسی خسارات واردشده به اهداف نظامی و زیرساخت‌های غیرنظامی، با محدودیت روبه‌رو شوند.

مشخص نیست چه عاملی باعث شده آمریکا از شرکت پلنت بخواهد پوشش خود را متوقف کند. وزارت دفاع آمریکا نیز به درخواست بی‌بی‌سی برای اظهار نظر پاسخی نداده است.

پلنت لبز ابتدا اعلام کرده بود که سیاست اولیه تاخیر ۱۴ روزه با این هدف وضع شده است که «اطمینان حاصل شود از تصاویر ما برای بهره‌برداری تاکتیکی از سوی بازیگران متخاصم جهت هدف قرار دادن نیروهای کشورهای متحد و شریک ناتو و همچنین غیرنظامیان استفاده نمی‌شود».

این شرکت در بیانیه‌ای به «بی‌بی‌سی وریفای» گفت که در حال تغییر رویه به سیستم «توزیع مدیریت‌شده» است و تصاویر منتخب را «تا زمان فروکش کردن خطرات امنیتی، به صورت موردی» به اشتراک خواهد گذاشت.

این شرکت از ارائه جزئیات درباره گستره محدودیت‌ها خودداری کرد، اما دسترسی بی‌بی‌سی وریفای به سامانه آن، نشان می‌دهد این محدودیت‌ها بیشتر خاورمیانه، از جمله عراق، لبنان، اسرائیل و غزه را در بر می‌گیرد.

یکی از کارشناسان تصاویر ماهواره‌ای به بی‌بی‌سی وریفای گفت شرکت‌هایی مانند پلنت لبز که قراردادهای نظامی دارند، گاهی درخواست‌هایی را به صورت «همکاری داوطلبانه» اجرا می‌کنند که در واقع «برآمده از ساختارهای تشویقی تجاری» است.

بی‌بی‌سی وریفای در گزارش‌های خود از تصاویر پلنت لبز در سراسر خاورمیانه استفاده کرده است؛ از جمله در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و هنگام بررسی حمله آمریکا به یک مدرسه در شهر میناب.

تغییرات جدید به این معناست که تصاویر ثبت‌شده پس از ۹ مارس دیگر مانند گذشته در اختیار مشتریان این شرکت قرار نمی‌گیرد.

به گفته بنجامین استریک، روزنامه‌نگار تحقیقی که با سی‌ان‌ان، فایننشال تایمز و بی‌بی‌سی همکاری داشته، تصاویر ماهواره‌ای به ابزاری کلیدی برای خبرنگاران تبدیل شده است.

او گفت این موضوع به‌ویژه در مورد «مناطق درگیری، فجایع و سایر محیط‌های محدودشده‌ای صدق می‌کند که خبرنگاران نمی‌توانند با ایمنی به صحنه دسترسی داشته باشند یا اطلاعات در آن‌ها به‌شدت کنترل می‌شود».

مدل کسب‌وکار پلنت لبز مشابه سایر شرکت‌های این حوزه است. این شرکت همکاری خود را با بخش دفاعی آمریکا، از جمله با آژانس ملی اطلاعات جغرافیایی آمریکا و از طریق یکی از زیرمجموعه‌های خود با نیروی دریایی آمریکا، گسترش داده است. این شرکت تامین‌کننده تصاویر ماهواره‌ای با ارتش‌های آلمان و سوئد نیز همکاری دارد.

شرکت ونتور که پیش‌تر با نام مکسار شناخته می‌شد و با ارتش آمریکا و نیروی فضایی ایالات متحده قرارداد دارد، پوشش پایگاه‌های نظامی آمریکا را محدود کرده است. با این حال، این شرکت اوایل این هفته به خبرگزاری رویترز گفته بود که مقامات پنتاگون از آن نخواسته‌اند پوشش خود از ایران را محدود کند.

بیل گریر، تحلیلگر جغرافیایی که پیش‌تر در مکسار فعالیت داشته و از بنیان‌گذاران سرویس غیرانتفاعی ماهواره‌ای «کامن اسپیس» است، گفت قراردادهای دفاعی شرکت‌هایی مانند پلنت لیز با دولت‌ها، تا حدی امکان نفوذ بر آن‌ها را می‌دهد.

او به بی‌بی‌سی وریفای گفت: «آنچه اکنون می‌بینیم، همکاری داوطلبانه‌ای است که از ساختارهای تشویقی تجاری ناشی می‌شود، نه الزام‌های قانونی.»

او افزود: «وقتی بزرگ‌ترین مشتری شما همان دولتی است که بر شما نظارت می‌کند، مرز میان داوطلبانه و غیر داوطلبانه بسیار باریک می‌شود.»

آقای گریر همچنین به این نکته اشاره کرد که محدودیت تصاویر ماهواره‌ای بر فعالیت گروه‌های بشردوستانه نیز تاثیر گذاشته است.

او گفت: «وقتی یک منطقه کامل به طور نامحدود در تاریکی فرو می‌رود، این موضوع مستقیما بر توانایی آن‌ها برای برنامه‌ریزی تخلیه، ارزیابی خسارت، مستندسازی نقض حقوق بشر و هماهنگی ارسال کمک‌ها اثر می‌گذارد.»

سازمان خیریه آکسفام به بی‌بی‌سی وریفای گفته است که در جریان درگیری‌ها و فجایع زنده، از تصاویر ماهواره‌ای برای برنامه‌ریزی بخشی از عملیات لجستیکی خود استفاده می‌کند.

مگنوس کورفیکسن، مسئول امور بشردوستانه این گروه، گفت در غزه، جایی که پلنت لبز ارائه تصاویر ماهواره‌ای از آن را متوقف کرده، خدمات ماهواره‌ای به اجرای برنامه آب، بهداشت و سلامت محیطی این سازمان کمک کرده است.

او گفت: «ما نمی‌توانستیم به صورت حضوری به سامانه‌های آب دسترسی داشته باشیم. بنابراین تلاش کردیم با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای ببینیم آیا هنوز فعال هستند یا نابود شده‌اند.»

او افزود که آکسفام بر اساس بررسی این تصاویر، برنامه‌ریزی می‌کرد که چه تجهیزاتی باید به منطقه ارسال شود.

بی‌بی‌سی وریفای نیز برای تهیه گزارش درباره تغییرات و خسارت‌ها در غزه به تصاویر ماهواره‌ای متکی بوده است، زیرا اسرائیل به رسانه‌ها اجازه نمی‌دهد خبرنگاران خود را به طور مستقل به این منطقه اعزام کنند. پیش‌تر نیز تاخیرهایی در ارائه تصاویر غزه وجود داشت، اما نه در این سطح.

تاد هریسون، پژوهشگر ارشد موسسه «امریکن اینترپرایز» و افسر پیشین نیروی هوایی آمریکا، به بی‌بی‌سی وریفای گفت توانایی ایران در نظارت ماهواره‌ای مستقل محدود است و به همین دلیل به شدت به روسیه، چین و «هر نوع تصویری که بتواند از ارائه‌دهندگان تجاری به‌دست آورد» وابسته است.

او گفت: «شرکت‌های تجاری آمریکایی و اروپایی از بهترین توانمندی‌های نظارت فضایی در جهان برخوردارند.»

او افزود: «این داده‌ها برای ایران در تلاش‌هایش برای هدف قرار دادن نقاط مختلف خاورمیانه… و نیز برای ارزیابی میزان موفقیت حملاتش، بسیار ارزشمند خواهد بود.»

همچنین نگرانی‌هایی وجود دارد که برخی بازیگران مخرب از محدودیت اعمال‌شده بر تصاویر ایران برای گسترش تصاویر جعلی در فضای آنلاین استفاده کنند.

امیر فرهند، بنیان‌گذار پلتفرم نقشه‌برداری استرالیایی «سور اطلس» که از تصاویر ماهواره‌ای استفاده می‌کند، به بی‌بی‌سی وریفای گفت این پلتفرم «افزایش چشمگیری در تصاویر ماهواره‌ای جعلی در جریان این درگیری» ثبت کرده و این روند «در حال تبدیل شدن به یک مشکل جدی» است.

در نبود خدمات پلنت لبز، مشتریان رسانه‌ای آن - از جمله بی‌بی‌سی و نیویورک تایمز - به سراغ گزینه‌های غیرآمریکایی رفته‌اند.

اما کریستوف کوتل، روزنامه‌نگار بخش تحقیقات تصویری نیویورک تایمز، می‌گوید وضوح تصاویر برخی از این شرکت‌ها، مانند آژانس فضایی اروپا، از همان سطح جزئیات یا گستردگی پوشش برخوردار نیست.

او گفت: «این تصاویر تارتر هستند. نمی‌توانم خودروها، وسایل نقلیه و چیزهایی از این دست را تشخیص دهم. مزیت ارائه‌دهنده‌ای مانند پلنت لبز این است که تقریبا هر نقطه از زمین را روزی یک‌بار تصویربرداری می‌کند.»

تاد هریسون می‌گوید احتمال دارد محدودیت‌هایی از این دست در آینده رایج‌تر شود، اما با گسترش این صنعت و ظهور ارائه‌دهندگان جدید در سراسر جهان، این محدودیت‌ها در عمل کم‌اثرتر خواهند شد.

او گفت: «از آن‌جا که فناوری‌های دومنظوره از این دست، بیش از پیش در دسترس عموم قرار گرفته‌اند، میدان‌های نبرد مدرن، بیش از هر زمان دیگری برای هر دو طرف شفاف شده است.»

او افزود: «این واقعیتی است که آمریکا و دیگران باید در نحوه برنامه‌ریزی و اجرای عملیات نظامی خود با آن سازگار شوند.»