آیا سوریه در دوران بشار اسد به ساخت یک راکتور هسته‌ای نزدیک شده بود؟

نزدیک به دو دهه پس از آنکه اسرائیل یک «تاسیسات هسته‌ای در حال ساخت» را در منطقه دیرزور سوریه منهدم کرد، برنامه مخفی هسته‌ای این کشور بار دیگر بحث‌برانگیز شده است.

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرده است سوریه در دوران بشار اسد، رئیس‌جمهور سابق، به دستیابی به توانایی تولید مواد شکافت‌پذیری نزدیک شده بود که می‌توانست مستقیماً در ساخت سلاح هسته‌ای به کار رود.

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در یک نشست خبری گفت راکتور کشف‌شده در دیرزور تقریباً تکمیل شده بود و کارایی بالایی داشت و می‌توانست مواد شکافت‌پذیر مورد استفاده در ساخت سلاح هسته‌ای تولید کند.

گروسی صراحتاً نگفت هدف راکتور سوریه، تولید سلاح هسته‌ای بوده است، اما در نشست خبری خود در وین تاکید کرد مقام‌های وقت سوریه آشکارا «نمی‌خواستند جهان بداند مشغول انجام چه کاری هستند».

او افزود: «می‌دانیم که با توجه به طراحی و ویژگی‌های فنی این نوع راکتور، تاسیساتی با کارایی بالا برای تولید مواد شکافت‌پذیر محسوب می‌شود؛ موادی که می‌توانند مستقیماً در ساخت سلاح هسته‌ای به کار روند.»

آژانس در سال ۲۰۱۱ اعلام کرده بود این محل «به احتمال زیاد» راکتوری هسته‌ای بوده است که با کمک کره شمالی ساخته می‌شد.

گروسی همچنین گفت تحقیقات وجود حدود «۷۳ تن» فلز اورانیوم طبیعی را تأیید کرده است که بخش عمده آن به‌شکل «سوخت راکتور» بود.

گروسی در ۱۸ اوت امسال در شبکه اجتماعی ایکس نوشته بود: «وجود چندین تن فلز اورانیوم طبیعی را در محلی اعلام‌نشده در خارج از دمشق تأیید کردیم.»

او افزود با دولت سوریه توافق شده است که مواد اعلام‌نشده بررسی شوند و تحت تدابیر حفاظتی معمول آژانس قرار گیرند.

گروسی در آن زمان گفت آژانس از محلی نیز بازدید کرده که مقادیر زیادی گرافیت در آن نگهداری می‌شود؛ ماده‌ای که با فعالیت‌های هسته‌ای پیشین در دیرزور ارتباط دارد. او از دولت سوریه به دلیل «همکاری سازنده» تشکر کرد.

اظهارات گروسی چند روز پس از انتشار گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مطرح شد. در این گزارش آمده بود تأسیسات کشف‌شده در دیر زور با مشخصات یک راکتور هسته‌ای مطابقت داشته‌اند.

دولت کنونی سوریه اعلام کرده است که می‌خواهد فصل تازه‌ای از همکاری شفاف را با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی آغاز کند تا پرونده‌های هسته‌ای حل‌نشده باقی‌مانده از حکومت پیشین رسیدگی شوند.

هیئتی از آژانس به ریاست گروسی نیز به دعوت دولت سوریه در ماه اوت از این کشور بازدید کرد. براساس بیانیه رسمی وزارت خارجه و امور مهاجران سوریه، این هیئت از محل دیر زور و مکان دیگری مرتبط با مواد هسته‌ای که به‌تازگی به دست سوریه کشف شده بود، بازدید کرد.

در این بیانیه آمده بود سوریه «با ابتکار خود» آژانس را از این مسائل آگاه کرده است، چون اعتقاد دارد شفافیت کامل در این حوزه، بخشی جدایی‌ناپذیر از نقش سوریه به‌عنوان منشأ ثبات و امنیت در منطقه است.

علاوه بر راکتوری که در حال ساخت بود، آژانس اعلام کرد یک مرکز تولید سوخت هسته‌ای و ۷۳ تن اورانیوم طبیعی نیز شناسایی شده است که ۵۵ تن آن به شکل میله‌های سوخت و بقیه به صورت پسماند نگهداری می‌شد.

«عملیات بستان»

نزدیک به دو دهه پیش، در شب ششم سپتامبر ۲۰۰۷، جهان با خبر حمله‌ای هوایی از سوی مهاجمی ناشناس بیدار شد که تاسیساتی ناشناخته را در منطقه کبر، در ساحل رود فرات و حومه استان دیر زور سوریه، منهدم کرده بود.

رسانه‌های اسرائیلی آن زمان گزارش دادند اسرائیل پشت این حمله قرار داشته و هواپیماها تأسیسات محرمانه سوریه را هدف گرفته‌اند که با کمک کارشناسان کره شمالی برای غنی‌سازی اورانیوم آماده می‌شد.

اما اسرائیل به‌طور رسمی مسئولیت حمله را نپذیرفت. سوریه نیز هسته‌ای‌بودن محل هدف و ساخت راکتور در آنجا را انکار کرد و گفت ساختمان صرفاً یک تأسیسات نظامی یا پایگاهی متروکه و در حال ساخت بوده است.

روزنامه بریتانیایی تایمز در ۱۶ سپتامبر ۲۰۰۷ فاش کرد اسرائیل در پنجم سپتامبر با هواپیما به محلی حمله کرده است که سوریه با کمک کره شمالی در کبر دیر زور می‌ساخت و یک راکتور هسته‌ای محرمانه بود.

این روزنامه در گزارش خود نوشت یگانی ویژه از اسرائیل پیش از حمله، ماهیت هدف را تأیید کرده بود.

این گزارش گفت یگان «سایرت متکال» ارتش اسرائیل به یک سایت هسته‌ای در حال ساخت در سوریه یورش برد و با مدارک و تجهیزاتی بازگشت که نشان می‌داد در کره شمالی ساخته شده‌اند. همچنین حضور کارشناسان کره شمالی در این سایت سوری رصد شده بود. در پی آن، اهود اولمرت، نخست‌وزیر وقت اسرائیل، و اهود باراک، وزیر دفاع وقت، تصمیم نهایی را برای نابودی این تاسیسات در یک حمله هوایی گرفتند؛ اقدامی که مشابه حمله به راکتور «تموز» عراق در دهه ۱۹۸۰ بود.

اسرائیل پس از سال‌ها سکوت، در اسفند ۱۳۹۶ (مارس ۲۰۱۸) رسما این عملیات را تایید کرد و اعلام کرد که این حمله یک راکتور هسته‌ای نظامی را هدف قرار داده بود؛ راکتوری که به گفته اسرائیل «تهدیدی وجودی» برای این کشور به شمار می‌رفت. اسرائیل همچنین اعلام کرد که این ماموریت با نام «عملیات بستان» انجام شده و در آن از چهار جنگنده اف-۱۶ و چهار جنگنده اف-۱۵ استفاده شده است.

آویگدور لیبرمن، وزیر دفاع وقت اسرائیل، در سال ۲۰۱۸ گفت تمام منطقه باید از حمله سال ۲۰۰۷ اسرائیل به محل مشکوک راکتور هسته‌ای سوریه درس بگیرد.

او در بیانیه‌ای افزود: «انگیزه دشمنانمان در سال‌های اخیر افزایش یافته، اما توانایی نیروهای دفاعی اسرائیل نیز بیشتر شده است.»

ارتش اسرائیل آن زمان اعلام کرد حمله در دیر زور، در فاصله ۴۵۰ کیلومتری شمال شرقی دمشق، انجام شد. اطلاعات تاکتیکی و راهبردی نشان می‌دادند راکتور اندکی پیش از پایان سال ۲۰۰۷ آماده بهره‌برداری خواهد شد.

«ترور مشاور «هسته‌ای» اسد»

اعترافات اسرائیل به انهدام راکتور دیر زور در سال ۲۰۰۷ محدود نماند، بلکه ترور سرتیپ محمد سلیمان در سال ۲۰۰۸ را نیز دربر گرفت؛ فردی که طبق روایت اسرائیل مسئول اصلی برنامه هسته‌ای سوریه بود.

براساس گزارشی که روزنامه اسرائیلی یدیعوت اخرونوت سوم سپتامبر امسال منتشر کرد، اهود اولمرت، نخست‌وزیر پیشین اسرائیل، گفته است این کشور عامل ترور محمد سلیمان، مشاور ارشد نظامی بشار اسد، رئیس‌جمهور وقت سوریه، در سال ۲۰۰۸ بوده است.

سلیمان اول اوت ۲۰۰۸ در جریان مهمانی شامی در خانه مشرف به دریای مدیترانه خود در شهر ساحلی طرطوس، با چند گلوله به سر کشته شد. این ترور محافل سوریه را تکان داد.

سوریه خبر ترور را چهار روز پنهان نگه داشت و سپس اسرائیل را متهم کرد. بثینه شعبان، مشاور رسانه‌ای وقت بشار اسد، سلیمان را افسری ارشد و مشاور رئیس‌جمهور در امور خرید تسلیحات توصیف کرد.

دقت عملیات و شیوه اجرای آن به دست‌داشتن اسرائیل اشاره داشت: عوامل اجرایی شبانه از دریا نفوذ کردند، سلیمان را در میان مهمانانش سر میز شام با شلیک‌های مرگبار هدف قرار دادند و بدون برجای‌گذاشتن اثری از راه دریا عقب‌نشینی کردند.

بااین‌حال، اسرائیل هرگز مسئولیت ترور را بر عهده نگرفت و همین موضوع باعث شد برخی گمان کنند قتل سلیمان احتمالاً نتیجه اختلافی داخلی بوده است.

اما اسناد درزکرده آژانس امنیت ملی آمریکا در سال ۲۰۱۵ نشان دادند نیروهای یگان کماندویی دریایی «شایتت ۱۳» اسرائیل از سمت دریا وارد خانه سلیمان شدند، به پشت سر او شلیک کردند و سپس بدون آنکه کسی آن‌ها را شناسایی کند، دوباره به دریا بازگشتند.