دیپلماسی کتاب؛ شی، مکرون و پوتین کدام آثار ادبی را به هم هدیه می‌دهند؟

شی جین پینگ، رئیس جمهور چین، در سفر اخیر خود به فرانسه چندین کتاب‌ همراه خود داشت تا سنت مبادله آثار ادبی کلاسیک با امانوئل مکرون، رئیس جمهوری فرانسه را زنده نگه دارد و علاقه خود به هنر و ادبیات فرانسه را به نمایش بگذارد.

مکرون هم نسخه‌هایی قدیمی از آثار کلاسیک چینی و فرانسوی را به شی هدیه داد تا جنبه‌ای شخصی به رابطه‌اش با رئیس جمهوری چین بدهد. این دو رهبر دیدگاه‌‌های مشابهی را درباره «استقلال استراتژیک» و یک «دنیای چند قطبی» ابراز کردند.

ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه هم گفته است نسخه‌ای از رمان روسی محبوب رئیس جمهور چین را به او هدیه خواهد داد تا یادآور دوستی عمیق آنها باشد.

این مقاله تلاش می‌کند تا پیام‌های نهفته در تبادل کتاب میان این رهبران را بررسی کند و این که چگونه این کار به برقراری ارتباط شخصی و همین طور اشتراک دیدگاه‌های استراتژیک آنها کمک می‌کند.

شی فرانسه‌دوست

در ویدیویی که تلویزیون مرکزی چین از دیدار روسای جمهوری چین و فرانسه منتشر کرد، شی جین پینگ در حال اهدای نسخه‌های ترجمه چینی رمان‌های فرانسوی به مکرون است. این کتاب‌ها شامل آثاری از نویسندگان مشهوری مانند ویکتور هوگو، گوستاو فلوبر،‌ استاندال و رومن رولان می‌شود.

ده سال پیش شی جین پینگ در اولین سفر رسمی خود به فرانسه، که هم‌زمان با پنجاهمین سالگرد روابط چین و فرانسه انجام شد،‌ خود را به عنوان یک فرانکوفیل (فرانسه‌دوست) معرفی کرد.

او به ده‌ها فیلسوف،‌ نویسنده و هنرمند فرانسوی -از جمله کسانی که نامشان برده شد- اشاره کرد و گفت که آنها «ذائقه هنری او را صیقل داده‌اند» و در دوران جوانی به او کمک کرده‌اند تا «ماهیت ژرف و تنوع غنی تمدن بشری» را درک کند.

شی در نطق خود در آن زمان، با این نقل قول از کنفوسیوس، فیلسوف چینی که گفته بود «در ۵۰ سالگی، فرمان آسمان را دریافتم»، به ۵۰ سالگی روابط چین و فرانسه اشاره کرد.

شی با بیان این که ترویج جهان چند قطبی را از اهداف خود می‌داند، گفت: «در حالی که روابط چین و فرانسه ۵۰ ساله می‌شود، ما باید آینده را بر آنچه که تاکنون به آن دست یافته‌ایم، بنا کنیم و با ترسیم مسیر پیش رو، روابط آتی خود را نزدیک‌تر از قبل و به شکلی و پایدار و ویژه پی‌ریزی کنیم.»

در دومین سفر رسمی رئیس جمهور چین به فرانسه در سال ۲۰۱۹، امانوئل مکرون اولین نسخه از ترجمه فرانسوی کتاب «مقدمه‌ای بر منتخبات کنفوسیوس» را به او هدیه داد که چاپ آن به سال ۱۶۸۸ برمی‌گشت.

در آن زمان شینهوا، خبرگزاری رسمی چین، به نقل از مکرون گزارش داد که ترجمه‌های اولیه از آثار بنیادی فلسفه چینی، الهام‌بخش متفکران فرانسوی مانند مونتسکیو و ولتر بوده،‌ کسانی که پیش از آن شی گفته بود که از آنها الهام گرفته است.

شی جین پینگ بعد از دریافت کتاب‌های قدیمی از مکرون گفت که این «هدایای گرانبها» را در اختیار کتابخانه ملی چین قرار خواهد داد.

امسال در سومین سفر رسمی شی به فرانسه، مکرون باز هم چندین کتاب به او هدیه داد که «اندیشه‌ها» اثر ویکتور هوگو، چاپ ۱۸۵۶ هم در میان آنها بود. تلویزیون مرکزی چین به این نکته اشاره کرد که مکرون به یاد داشته که شی قبلا بارها به نام این نویسنده فرانسوی اشاره کرده است.

هم‌گرایی چین و فرانسه

بازتاب دوستی شخصی شی و مکرون، از مبادله کتاب فراتر می‌رود.

سال گذشته در سفر مکرون به چین، شی رئیس جمهور فرانسه را به شهر گوانگ‌ژو دعوت کرد؛ مرکز استان گوانگ‌دونگ که پدر رئیس جمهور چین زمانی فرماندار آن بود. مکرون هم در سفر امسال شی به فرانسه، او را به پیرنه در جنوب فرانسه برد، جایی که در کودکی برای دیدن مادربزرگش به آنجا می‌رفت.

بر اساس گزارش رسمی وزارت خارجه چین، در جریان دیدار خصوصی دو رهبر در پیرنه، مکرون گفته «بسیار مهم» است که اروپا «استقلال استراتژیک» خود را حفظ کند و «رابطه‌ای معقول» با چین برقرار کند.

شی جین پینگ قبل از سفر به فرانسه، مقاله‌ای با نام خود در روزنامه فرانسوی فیگارو منتشر کرد که در آن شارل دوگل، رئیس جمهور پیشین فرانسه را به دلیل «بینش استراتژیک» و تصمیم‌های «درست و آینده‌نگرانه» در برقراری رابطه با پکن در «اوج جنگ سرد» ستایش کرده بود.

در موضعی مشابه، رسانه‌های چینی از اروپا خواسته‌اند «استقلال استراتژیک» خود را نسبت به آمریکا حفظ کند. روزنامه دولتی گلوبال تایمز چین می‌گوید سفر شی «این فرصت را در اختیار دولت‌های اروپایی قرار می‌دهد که نشان دهند که به جای پیروی از دستورات واشنگتن، توان حفاظت از منافع خود را دارند».

این درخواست از اروپا در حالی مطرح شده که گزارش‌ها درباره حمایت چین از صنایع نظامی روسیه در جنگ با اوکراین، باعث تنش در روابط پکن با اروپا شده است.

مکرون با دعوت از اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا به جلسه‌ای مشترک با شی جین پینگ در سفر او به فرانسه، قصد داشت موضوع حمایت چین از روسیه و همین طور مناقشات تجاری اروپا و چین بر سر «ظرفیت مازاد» خودروهای برقی ساخت چین را مطرح کند.

شی در این دیدار تاکید کرد که چین در جنگ اوکراین دخالتی ندارد و بر «نقش صلح‌آمیز» پکن تاکید کرد. او همچنین از تلاش‌ها برای استفاده از بحران اوکراین برای «مقصر جلوه دادن یا متهم کردن» کشورهای دیگر یا «به راه انداختن یک جنگ سرد جدید» انتقاد کرد.

شی درباره موضوع «ظرفیت مازاد» هم کوتاه نیامد. او از صنایع انرژی تجدیدپذیر چین دفاع کرد، با این دیدگاه که افزایش عرضه جهانی، فشار تورمی در سطح جهان را کاهش می‌دهد و به واکنش اقلیمی و گذر به انرژی‌های سبز کمک می‌کند.

در سوی دیگر، مکرون بعد از دیدار با شی گفت که رئیس جمهور چین قصد ندارد تعرفه‌ مالیاتی بر واردات مشروب الکلی برندی از فرانسه وضع کند. این در حالی است که این کالا که از ماه ژانویه هدف تحقیقات ضد بازارشکنی در چین بوده است.

این اقدام چین با واکنش اروپا روبرو شد که پرونده تحقیقات ضد بازارشکنی درباره واردات خودروهای برقی ساخت چین را در دستور کار خود قرار داد.

«چه باید کرد؟»

در حالی که شی و مکرون ستایش از ادبیات چین و فرانسه را به یکی از موضوعات ثابت دیدارهای خود تبدیل کرده‌اند، پوتین روز ۲۵ آوریل گفت که در سفرش به چین، کتاب «چه باید کرد؟» اثر نیکلای چرنیشفسکی،‌ نویسنده روس را به «دوست» خود هدیه خواهد داد.

به گزارش خبرگزاری اینترفاکس روسیه این رمان در سال ۱۹۵۳ منتشر شده و این کتاب خاص با توجه به مهری که روی آن درج شده، در تاریخ ۱۵ ژوئن همان سال به کتابخانه ملی فرستاده شده است، یعنی دقیقا در روز تولد شی جین پینگ.

شی قبلا گفته بود که این کتاب برای او الهام‌بخش بوده و در دوره نوجوانی که زندگی روستایی دشواری داشته‌اند،‌ قهرمان کتاب را برای تقویت اراده‌اش سرمشق خود قرار می‌داده است.

شی جین پینگ در جریان اولین سفر رسمی خود به عنوان رئیس جمهور چین به روسیه در سال ۲۰۱۳، این جملات را از چرنیشفسکی نقل کرد: «مسیر تاریخ همچون نِوسکی پروسپکت [خیابان اصلی سن پترزبورگ] سنگفرش نشده است، بلکه از میان مزارع خاکی و گل‌آلود می‌گذرد و از باتلاق‌ها و جنگل‌های انبوه عبور می‌کند.»

شی گفت این نقل قول نشان می‌دهد که «هیچ قدرتی نمی‌تواند چرخه تاریخ را متوقف کند»، هر چقدر هم که پیچ و خم در این مسیر باشد.

با وجود آن که دوستی نزدیک شی و پوتین برای همگان شناخته شده است، اما پیش از این گزارشی از هدیه دادن کتاب بین این دو رهبر منتشر نشده بود. بر اساس گزارش‌ها بستنی روسی هدیه محبوبی بوده که شی از پوتین دریافت می‌کرده است.

شی جین پینگ در آخرین سفر خود به روسیه در ماه مارس ۲۰۲۳، هنگام خداحافظی از پوتین در کرملین گفت: «تغییری در راه است که در ۱۰۰ سال گذشته اتفاق نیفتاده است و ما با هم در حال ایجاد این تغییر هستیم»، و پوتین هم پاسخ داد «موافقم».

اختلاف‌های شی و پوتین

در واقعیت هم، همان طور که شی در این نقل قول ادبی اشاره می‌کند، هر مسیری در راه این «تغییر» بزرگ، احتمالا از «باتلاق‌ها» و «جنگل‌های انبوه» صعب‌العبور خواهد گذشت.

یکی از این چالش‌ها نگاه و دیدگاه کرملین به سیاست آشتی‌جویی چین در قبال اروپا است.

پوتین در اقدامی که می‌توان هدف از آن را ارسال یک پیام ارزیابی کرد، در روز ۶ ماه مه، یعنی همان روزی که شی و مکرون در حال هدیه دادن کتاب در کاخ الیزه بودند، دستور رزمایش تسلیحات هسته‌ای تاکتیکی روسیه را صادر کرد.

شی در موقعیت‌های بسیاری مخالفت خود را با اشاعه تسلیحات هسته‌ای ابراز کرده است. در جریان سفر اخیر یک رهبر اروپایی دیگر یعنی اولاف شولتس، صدر اعظم آلمان به چین،‌ دو رهبر در بیانیه مشترکی بر مخالفت خود با استفاده از تسلیحات هسته‌ای تاکید کردند.

اختلاف نظر مسکو و پکن بر سر سلاح‌های هسته‌ای، زمانی که پوتین در روز ۱۷ مارس ۲۰۲۳ استقرار تسلیحات هسته‌ای تاکتیکی روسیه در بلاروس را اعلام کرد، نمایان بود. این اتفاق کمتر از یک هفته بعد از آن رخ داد که شی و پوتین بیانیه‌ مشترکی را امضا کرده بودند که در آن تصریح شده بود «کشورهای دارای تسلیحات هسته‌ای نباید سلاح‌های هسته‌ای خود را در خارج از آن کشور مستقر کند».

علاوه بر این تحریم‌های غرب علیه روسیه باعث شده است که تجارت دوجانبه میان چین و روسیه شاهد نوساناتی باشد. آمار ماه آوریل ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که صادرات چین به روسیه نسبت به سال قبل از آن ۱۳/۵ درصد کاهش یافته که دلیل اصلی آن تحریم‌ آمریکا علیه موسسات مالی مرتبط با روسیه بوده است.

روزنامه گلوبال تایمز چین می‌گوید «چالش‌ها» با روسیه «قابل کنترل» است و می‌تواند «با شیوه‌های مناسب حل و فصل شود». تلویزیون مرکزی چین هم به این نکته اشاره کرده که حجم تجارت دوجانبه چین و روسیه، سال گذشته از ۲۴۰ میلیارد دلار فراتر رفته و پیش از موعد تعیین‌شده به میزانی که به عنوان هدف مشخص شده بود (۲۰۰ میلیارد دلار) رسیده است.

روزنامه مستقل «ساوت چاینا مورنینگ پست» چاپ هنگ کنگ، به پیشرفت کند مذاکرات میان روسیه و چین بر سر پروژه ساخت خط لوله گاز آلتای اشاره کرده است. هدف از این پروژه صادرات گاز منطقه آلتای در غرب سیبری به شمال شرق چین است. این روزنامه به نقل از خبرگزاری‌های روسی درباره اختلاف نظرها درباره هزینه این پروژه نوشته و گفته است که گزارش‌ها حاکی از آن است که چین گفته «نیازی به این پروژه ندارد».

همان طور که شی جین پینگ در سفر اخیر خود به فرانسه تلاش کرد این کشور را از مدار واشنگتن خارج کند، پوتین هم احتمالا درباره نزدیکی بیش از حد پکن به اروپا ابراز نگرانی خواهد کرد.

او در سفر خود به چین، که برای تثبیت استراتژی شراکت «بدون محدودیت» بین دو طرف انجام شده،‌ احتمالا با مسیری هموار و سنگفرش روبرو نخواهد بود، بلکه باید موانع و چالش‌هایی را در این راه پشت سر بگذارد.