چرا یک قلعه ۹۰۰ ساله در جنگ اسرائیل و حزب‌الله اهمیت دارد؟

تصاویر دراماتیک دوربین‌های نصب‌شده روی لباس که ارتش اسرائیل منتشر کرده، نشان می‌دهد این نیروها در میان ویرانه‌های یک دژ قرون‌وسطایی بر فراز تپه حرکت می‌کنند و سپس پرچم اسرائیل را بر فراز آن به اهتزاز درمی‌آورند. اسرائیل می‌گوید بار دیگر قلعه راهبردی بوفور (شَقیف) در جنوب لبنان را تصرف کرده است.

روز یکشنبه، پس از تصرف این قلعه، نخست‌وزیر اسرائیل آن را «مرحله‌ای تعیین‌کننده و تغییری سرنوشت‌ساز در سیاست ما» توصیف کرد.

او گفت: «ما سد ترس را شکسته‌ایم. ابتکار عمل را در دست گرفته‌ایم. در همه جبهه‌ها فعال هستیم. در سوریه، در غزه و در لبنان.»

این تحولات در حالی رخ می‌دهد که نیروهای زمینی اسرائیل فراتر از خط مرزی اولیه خود در امتداد رود لیتانی، هرچه بیشتر در خاک لبنان پیشروی می‌کنند.

بریتانیا، فرانسه و آلمان از تشدید اخیر عملیات اسرائیل انتقاد کرده‌اند. هم‌زمان، ارتش اسرائیل به ساکنان مناطق بیشتری از جنوب لبنان هشدار داده است که خانه‌های خود را ترک کنند. نخست‌وزیر لبنان نیز اسرائیل را به «مجازات جمعی» متهم کرده است.

اما این نخستین بار نیست که اسرائیل کنترل قلعه بوفور را در دست می‌گیرد. ارتش اسرائیل ۴۴ سال پیش نیز این قلعه را در آنچه اسرائیلی‌ها «جنگ اول لبنان» می‌نامند تصرف کرده بود. برای درک این‌که چرا این محل تا این اندازه محل رقابت و نبرد بوده است، باید به تاریخ طولانی آن و ارزش راهبردی خط‌الرأسی که قلعه روی آن قرار دارد نگاه کرد.

برخی تاریخ‌نگاران معتقدند خود این تپه نخستین بار در دوران فینیقی‌ها یا روم باستان استحکامات دفاعی پیدا کرد، اما قلعه‌ای که امروز دیده می‌شود به قرن دوازدهم میلادی بازمی‌گردد.

در دوران جنگ‌های صلیبی از اواخر قرن یازدهم تا قرن سیزدهم، ارتش‌های اروپایی، زنجیره‌ای از دژهای مرتفع را در سرزمین شام ساختند تا مسیرهای میان سواحل و شهرهای داخلی را کنترل کنند. بوفور به یکی از مهم‌ترین این دژها تبدیل شد. حدود سال ۱۱۹۰، صلاح‌الدین ایوبی، فرمانده مسلمان که صلیبیون را شکست داد و چهره منطقه را دگرگون کرد، آن را تصرف کرد.

در منابع اروپایی قرون وسطی، این محل با نام «بوفور» شناخته می‌شود؛ نامی فرانسوی که به معنی «دژ زیبا» است و به موقعیت مرتفع و چشم‌انداز گسترده آن اشاره دارد. نام عربی آن «قلعه الشقیف» یا «شقیف ارنون» است که به معنی «قلعه صخره بلند» است.

تاریخ این قلعه در معماری منحصربه‌فرد آن نیز بازتاب یافته است؛ معماری‌ای که عناصر صلیبی را با ویژگی‌های اسلامی شرقی درهم آمیخته است. همچنین از سال ۲۰۲۴، بوفور یکی از آثار باستانی و میراثی تحت «حفاظت ویژه» کنوانسیون لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان درگیری‌های مسلحانه بوده است.

قلعه بوفور/شَقیف در نیمه دوم قرن بیستم و با شدت گرفتن درگیری اعراب و اسرائیل و تبدیل شدن جنوب لبنان به خط مقدم نبرد، دوباره اهمیت یافت.

پروفسور آشر کافمن از دانشگاه نوتردام می‌گوید: «با توجه به اشراف کامل این محل بر منطقه، از دهه ۱۹۷۰ تا ژوئن ۱۹۸۲ به پایگاه چریک‌های فلسطینی تبدیل شده بود که علیه اسرائیل می‌جنگیدند.»

در جریان تهاجم اسرائیل به لبنان در سال ۱۹۸۲، این دژ شاهد برخی از شدیدترین درگیری‌های جنگ بود. به گفته کافمن، نبرد شقیف که یکی از مستندترین نبردهای آن جنگ به شمار می‌رود، همچنان جایگاه برجسته‌ای در حافظه نظامی اسرائیل و لبنان دارد.

اسرائیل پس از تصرف قلعه در ۶ ژوئن ۱۹۸۲، از آن به‌ عنوان یک پایگاه دیده‌بانی مستحکم در «منطقه امنیتی» استفاده کرد؛ منطقه‌ای که تا زمان خروج نیروهای اسرائیلی از جنوب لبنان در سال ۲۰۰۰ تحت کنترل آن‌ها بود.

این دژ که بر فراز تپه‌ای سنگی در نزدیکی شهر ارنون در استان نبطیه قرار دارد، دیدی گسترده به عمق شمال اسرائیل، دشت‌های جنوب لبنان و همچنین دره لیتانی فراهم می‌کند.

از نظر تاریخی، هر قدرتی که کنترل این قلعه را در اختیار داشت، می‌توانست جاده‌های مهم منتهی به جنوب را زیر نظر بگیرد و به همین دلیل از قرون وسطی تا دوران مدرن همواره هدف قدرت‌های رقیب بوده است.

اما راهروهای باریک سنگی، اتاق‌های مستحکم، مخازن آب و چاه‌های آن به مدافعان امکان می‌داد در زمان محاصره برای مدت طولانی مقاومت کنند.

دکتر لینا خطیب از برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای اندیشکده چتم هاوس معتقد است بازپس‌گیری قلعه بوفور/شَقیف توسط اسرائیل در درجه اول تلاشی برای ضربه زدن به روحیه حزب‌الله و حامیان آن است.

او می‌گوید: «تصرف قلعه نشان می‌دهد که حزب‌الله قادر نیست مانع گسترش اشغال سرزمین لبنان توسط اسرائیل شود.»

بوفور/شَقیف که در سال‌های اخیر مرمت شده و دوباره به روی بازدیدکنندگان گشوده شده بود، به‌ طور گسترده بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی لبنان تلقی می‌شود.

مقام‌های محلی در ارنون حملات اخیر به این محل را محکوم کرده‌اند.

همچنین انور العنونی، سخنگوی اتحادیه اروپا، روز دوشنبه گفت: «ما از اسرائیل می‌خواهیم تشدید عملیات نظامی خود در لبنان را متوقف کند و به حاکمیت و تمامیت ارضی لبنان احترام بگذارد.»