Mwynhau er gwaetha'r mwd: Atgofion o Eisteddfod yr Hwch

Os fydd 'na laid ar faes y brifwyl eleni, mae 'na neges gan un sy'n cofio maes mwdlyd iawn 'Eisteddfod yr Hwch' yn Sir Benfro 40 mlynedd yn ôl.

Peidiwch â digalonni oherwydd er gwaetha' stormydd 1986, roedd hi'n wythnos "wych" meddai'r prifardd Myrddin ap Dafydd a'r mwd wedi cyfrannu at y profiad - heb sôn am ddod ag ambell geiniog i'w boced.

Mae Eisteddfod Genedlaethol Abergwaun 1986 yn cael ei chofio'n rhannol am y môr o fwd wnaeth groesawu'r eisteddfodwyr ar y diwrnod cyntaf yn dilyn storm. Ganol yr wythnos fe ddaeth 'na ail storm.

Does ryfedd felly i'r brifwyl honno gael ei hadnabod fel 'Eisteddfod yr Hwch', 'Abergwaun y baw a'r gwynt' ac 'Eisteddfod y Mwd'.

Roedd Myrddin ap Dafydd, oedd yn Archdderwydd pan wnaeth storm effeithio ar Eisteddfod Llanrwst 2019, yn 30 oed ar y pryd ac wedi sefydlu Gwasg Carreg Gwalch ers chwe blynedd.

Fis Mehefin 1986 roedd o wedi mwynhau cyfnod braf yn teithio ar hyd a lled Sir Benfro heulog gyda John Owen Hughes, golygydd Llyfrau Llafar Gwlad, er mwyn gweithio ar rifyn cyntaf y gyfres.

Ac fel ysgrifennydd pwyllgor gwaith lleol Eisteddfod Dyffryn Conwy a'r Cyffiniau 1989, roedd o wedi cael ei gyflwyno i nifer fawr o bobl leol er mwyn dysgu o'u profiad nhw yn trefnu'r ŵyl yn Abergwaun.

"O'n i 'di gwirioni efo Sir Benfro," meddai.

"Roedd hi'n dywydd braf pan wnaethon ni wneud y lluniau fis Mehefin, ac mi ro'n i wedi dotio at y lle a mwynhau gwneud lot o ffrindiau yno cyn y Steddfod."

Ond erbyn wythnos gyntaf Awst roedd y tywydd wedi troi. Ar ôl tair blynedd o waith caled yn paratoi, a'r Eisteddfod ar fin agor, fe wnaeth storm weddnewid y maes.

"O'n i'n cyrraedd ben bora dydd Sadwrn ar ddechrau'r wythnos i osod stondin efo fan a threlar a stoc llyfrau'r wythnos," meddai Myrddin. "Dyma ni'n cyrraedd y giât a gweld jyst y môr o fwd yma.

"Doedd 'na ddim trac fyrddau ond roedd staff y Steddfod yn wych, a gwirfoddolwyr Sir Benfro yna yn trio helpu. Roedda ti'n gweld faniau a cheir yn cael eu gwthio gan bobl yn bob man.

"Mae rhywun wedi ei weld o wrth adael Steddfod, ond dim wrth ei gyrraedd o. Roedd hi'n olygfa dorcalonnus ac mi roedd fy nghalon i'n gwaedu drostyn nhw, dweud y gwir."

Ond er gwaetha'r siom, roedd yn rhaid gwneud y gorau:

"Roedd pennau pawb i lawr ond eto roedd 'na ryw ysbryd - roedd gymaint o bobl yn helpu'i gilydd oherwydd y storm a'r mwd - yn stondinwyr, yn drefnyddion y Steddfod, y bobl leol!

"A duwch, erbyn diwedd y diwrnod cyntaf roedd 'na agwedd o 'dim ots... dim ots am y mwd - mi rydan ni yma rŵan, wnawn ni fwynhau hon'."

A dyna wnaeth o.

Gyda'i stondin yn agos iawn at y Babell Lên, fe dreuliodd dipyn go lew o'i amser yn mwynhau darlithoedd a sesiynau barddoni difyr.

Mae'n cofio cyfarfod ag aelod newydd o'i dîm ymryson am y tro cyntaf, bachgen ifanc o'r enw Tudur oedd yn dangos fflachiadau addawol fel llenor. Aeth y Prifardd Tudur Dylan Jones yn ei flaen i gael ei Gadeirio ddwywaith ac ennill y Goron.

Roedd y Babell Lên honno yn "un o'r rhai gorau" meddai Myrddin, yn rhannol gan fod y beirdd yn gallu gwneud hwyl am y mwd.

"Dwi'n meddwl mai'r enghraifft orau ydi'r englyn gan Machraeth, sef R.J.H. Griffiths, tîm Sir Fôn," meddai.

"'O dan draed mae'r mwd yn drwch'... ella 'na honno oedd y lein osod... a dyma Machraeth yn mynd ymlaen 'Yn sicli fel siocled, neu bibwch'.

"Ac roedd y Babell Lên rŵan yn dechrau crynu efo chwerthin

"'Ac wedyn mae'n gorffan fel hyn - 'I hwn, ni cherdda'r run hwch ella / Ond mewn tywyllwch.'

"A hwnna oedd englyn y Steddfod - a Steddfod Englyn yr Hwch fuodd Abergwaun."

Ac fe gafodd Myrddin hefyd ysbrydoliaeth - a chyflog - diolch i'r mwd.

Roedd y baledwr Elfed Lewis wedi cael llond bol ar newyddiadurwyr yn canolbwyntio gormod ar y mwd fel stori, ac yn poeni y byddai pobl yn cadw draw.

Felly fe berswadiodd Myrddin, rhwng rhedeg ei stondin a mynd i wahanol ddigwyddiadau, i sgwennu baled iddo.

A dyma greu Be Di'r Ots Am Y Mwt! i wneud hwyl am gynhyrchwyr teledu yn 'cael clôs-yps yn dangos holl arswyd y stacs / Heb ddweud mai nhw'u hunain fu'n sbinio'n eu tracs'.

Eglurodd Myrddin: "Doedd 'na ddim cyfryngau cymdeithasol na dim byd adeg hynny felly fel yr hen drefn roedd Elfed wedi mynd â'r penillion 'ma at y printer yn Abergwaun, a wnaeth o brintio 1000 o gopïau i'w rhannu o gwmpas."

Roedd y baledwr wedyn yn canu'r penillion tua 10 gwaith y dydd ac fel yr hen faledwyr yn mynd â'i gap gydag o i gasglu unrhyw newid mân gan ei gynulleidfa.

"Mi aeth hi'n dipyn o gân y Steddfod," meddai Myrddin.

"Roedd o'n ei chanu hi'n y tafarndai gyda'r nos, ar gongl y maes, wrth ochr y mwd.

"Ac wedyn, dydd Sadwrn ola'r Steddfod, ro'n i wrthi'n tynnu pethau lawr a ddaeth o draw efo bag mawr.

"'Reit', meddai o. 'Dyma fo'r cash - 'nawn i rannu hwn rŵan!' Wedyn ddes i'n ôl o'r mwd efo rhyw lond bag plastig o geiniogau a sylltau!"

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.